**3.28** Lakini, ewe mwenye mikuba mikali, mtu mkuu anayejua kiini cha migawanyo ya gunas na vitendo, haambatani, akifikiri kwamba "gunas peke ndizo zinazoshughulikiana na gunas."
**Ufafanuzi:** Neno 'lakini' (tu) linatumiwa hapa kutofautisha na kulinganisha 'tattvavit' (mjuzi wa kiini) ambaye ni mtu mkuu, na 'ahankara-vimudhatma' (mtu aliyeghafilishwa na ubinafsi) aliyeelezewa katika aya iliyopita. Sattva, rajas, na tamas—hizo gunas tatu zimezaliwa na Prakriti (Asili). Kwa kuwa shughuli za gunas hizi tatu zinaendelea, uumbaji wote ni trigunatmika (wenye sifa za gunas tatu). Kwa hivyo, mwili, fahamu, akili, viumbe, vitu, n.k., yote hayo si chochote ila gunas. Hii inaitwa 'guna-vibhaga' (mgawanyo/ainisho la gunas). Vitendo vinavyofanywa na haya (mwili, n.k.) huitwa 'karma-vibhaga' (mgawanyo/ainisho la vitendo).
Gunas na karmas, yaani, vitu na vitendo, vinaendelea kubadilika. Vitu vinaweza kuzaliwa na kuharibika, na vitendo vina mwanzo na mwisho. Kukumbana na hili kwa usahihi ndiko kujua migawanyo ya gunas na karmas kwa kiini. Katika Ulinzi (Nafsi), kitendo hakifanyiki kamwe. Daima hubaki bila kushikamana na bila kubadilika, maana yake haina uhusiano wowote na kitu chochote cha kimwili au kitendo. Kukumbana na hili kwa usahihi ndiko kujua Ulinzi kwa kiini.
Mtupu anapodhania uhusiano na migawanyo hii ya gunas na karmas, anafungwa. Kutokana na mtazamo wa maandiko, sababu kuu ya kufungwa huku ni 'ujinga,' lakini kutokana na mtazamo wa mtafutaji (sadhaka), 'raga' (ushikamano/tamaa) ndiyo sababu kuu. Raga hutokana na 'aviveka' (kukosa utambuzi). Wakati viveka (utambuzi) unapoamka, raga huuawa. Viveka hii ipo hasa katika wanadamu. Hitaji ni tu kuamsha viveka hii kwa kuipa umuhimu. Kwa hivyo, mtafutaji anapaswa (kwa kuamsha viveka) hasa kuondoa raga peke yake.
Hata mtafutaji anayetaka kujua kiini, akishadhaniana uhusiano wowote na gunas (vitu) na karmas (vitendo), naye huja kujua migawanyo ya gunas na karmas kwa kiini. Iwe mtu anajua migawanyo ya gunas na karmas kwa kiini, au anajua 'Nafsi' (hali ya Ulinzi) kwa kiini, matokeo ya yote mawili yatakuwa sawa.
**Njia za Kujua Migawanyo ya Gunas na Karmas kwa Kiini:**
1. Wakati wa kukaa katika mwili, Kanuni ya Ulinzi (Nafsi) hubaki bila kitendo kabisa na bila kushikamana (Gita 13.31). Athari za Prakriti (mwili, fahamu, akili, n.k.) huitwa 'idam' (hiki). 'Idam' (hiki) hawi kamwe 'aham' (mimi). Wakati 'hiki' (mwili, n.k.) si 'mimi,' basi kitendo kinachotokea katika 'hiki' kinawezaje kuwa 'changu'? Maana yake ni kwamba mwili, fahamu, akili, n.k., yote ni athari za Prakriti, na 'Nafsi' haina uhusiano wowote na haishikamani nao. Kwa hivyo, 'Nafsi' inawezaje kuwa mtendaji wa vitendo vinavyotokea ndani yao? Yeye anayejiona mwenyewe kuwa tofauti na vitu na vitendo haanguki katika kufungwa. Katika hali zote, kukumbana 'naiva kiñcit karomīti' (Gita 5.8) — "Sifanyi chochote hata kidogo" — ndiko kujua, yaani, kujiona mwenyewe kuwa tofauti na vitendo.
2. Kuona-kusikia, kula-kunywa, n.k., yote ni 'vitendo,' na vitu vya kuona-kusikia, n.k., vifaa vya kula-kunywa, n.k., yote ni 'vitu.' Tunavijua vitendo na vitu hivi kupitia fahamu (macho, masikio, mdomo, n.k.). Tunavijua fahamu kupitia 'akili,' akili kupitia 'busara,' na busara kupitia 'aham' (utambulisho wa mimi) uliodhaniwa. 'Aham' hii pia inaangazwa na Mwanga wa jumla (Ulinzi). Mwanga huo wa jumla ndiye mjuzi wa wote, mwangazaji wa wote, na msingi wa wote.
Jinsi ya kujua asili yako mwenyewe (Ulinzi) zaidi ya 'aham'? Ingawa katika usingizi mzito busara huingia katika ujinga, bado, baada ya kuamka, mtu husema, "Nililala kwa furaha sana." Hivyo, baada ya kuamka, kila mtu hukumbana 'mimi ni.' Hii inathibitisha kwamba hata katika hali ya usingizi mzito, uwepo wake ulikuwepo. Kama isingekuwa hivyo, hakungekuwa na kumbukumbu au ujuzi kama "Nililala kwa furaha sana; Sikujua chochote." Kumbukumbu huzaliwa kutokana na uzoefu. Kwa hivyo, kila mtu hukumbana uwepo wake mwenyewe bila kukatika katika kila hali. Hakuna hali ambayo mtu hukumbana kutokuwepo kwake (hisia 'mimi sipo'). Wale ambao wamekatika uhusiano hata na 'aham' (utambulisho wa mimi) uliodhaniwa na wamefahamu asili yao wenyewe ('uwepo') huitwa 'tattvavit' (wajuzi wa kiini).
Tuna uhusiano wa kujidhihirisha, wa milele na Nafsi Kuu isiyobadilika. Na Prakriti inayobadilika, uhusiano wetu haupo kweli; ni dhania tu. Tukiuua uhusiano huu uliodhaniwa na Prakriti kupitia kutafakari, huitwa 'Jnanayoga'; na tukiuua uhusiano huo huo wakati wa kufanya vitendo kwa maslahi ya wengine, huitwa 'Karmayoga.' Tu wakati uhusiano na Prakriti unapokatika ndipo 'Yoga' (uzoefu wa uhusiano wa milele na Nafsi Kuu) hutokea; vinginevyo, ni 'ujuzi' na 'kitendo' tu. Kwa hivyo, ni yeye tu ambaye, baada ya kukata uhusiano na Prakriti, anatambua uhusiano wake wa milele na Nafsi Kuu ndiye 'tattvavit.'
**'Gunas zinazoshughulikiana na gunas':** Kwa kuwa zimezaliwa kutoka kwa gunas za Prakriti, mwili, fahamu, akili, n.k., pia huitwa 'gunas,' na vitendo vyote hufanywa nazo peke yake. Kwa sababu ya ukosefu wa utambuzi, mtupu, akidhania uhusiano na gunas hizi, anajiona kuwa mtendaji wa vitendo vinavyofanywa nazo. Hata hivyo, wakati kuna uzoefu wa hali yako mwenyewe ya kujidhihirisha katika 'Nafsi' (Mwanga wa jumla—Ulinzi), hisia 'mimi ndiye mtendaji' haiwezi kutokea kabisa.
Injini ya treni inasonga, yaani, kuna kitendo ndani yake; lakini nguvu ya kuvuta inatoka kwa mchanganyiko wa injini na dereva. Kweli, nguvu ya kuvuta ni ya injini peke yake, lakini inaweza kufikia lengo lake tu inapotumiwa na dereva. Sababu ni kwamba injini haina fahamu, akili, au busara, kwa hivyo inahitaji dereva (mwanadamu) ambaye ana fahamu, akili, na busara. Hata hivyo, mwanadamu ana injini ya mwili na fahamu, akili, na busara za uendeshaji. Mwili, fahamu, akili, busara—zote nne, ingawa zinapokea uwepo na uhai kutoka kwa Mwanga wa jumla (Ulinzi), huwa na uwezo wa kufanya kitendo. Urefu wa Mwanga wa jumla (Ujuzi) huanguka kwenye busara, akili hushika ujuzi wa busara, fahamu hushika ujuzi wa akili, na kisha injini ya mwili huendeshwa. Busara, akili, fahamu, mwili—yote haya ni gunas, na 'Nafsi' inayowaangazia, yaani, inayowapa uwepo na uhai, hubaki bila uhusiano na bila kushikamana na gunas hizi. Kwa hivyo, kwa kweli, gunas peke ndizo zinazoshughulikiana na gunas.
Watu hufuata mwenendo wa watu wakuu. Kwa hivyo, Bwana, akielezea jinsi lokasangraha (uongozi wa ulimwengu) unavyotekelezwa kupitia mtu mkuu mwenye hekima, anasema kwamba kama vile mtu huyo mkuu, akikumbana kwamba "gunas peke ndizo zinazoshughulikiana na gunas," haambatani nazo, vivyo hivyo mtafutaji pia anapaswa kufikiria kama hivyo na asishikamane.
**Hoja ya Kina Kuhusu Uhusiano Kati ya Prakriti na Purusha:**
Mvutano hutokea daima kati ya vitu vya aina moja; kwa mfano—masikio huvutiwa na sauti, ngozi na mguso, macho na umbo, ulimi na ladha, na pua na harufu. Hivyo, fahamu tano huvutiwa tu na vitu vyake husika. Fahamu moja haivutiwi kamwe na kitu cha fahamu nyingine. Maana yake ni kwamba sababu ya msingi ya mvutano wa kitu kimoja kuelekea kingine ni ufanano wao.
Mvutano, mwelekeo, na utimilifu wa mwelekeo hutokea tu katika ufanano. Kati ya vitu visivyo fanana, hakuna mvutano, wala mwelekeo, wala utimilifu wa mwelekeo. Kwa hivyo, mvutano, mwelekeo, na utimilifu wa mwelekeo, kwa sababu ya ufanano, hutokea tu katika 'Prakriti'; lakini mvutano wa Prakriti isiyo fanana (isiyo na uhai) unaoonekana kuwepo kuelekea Purusha (Ulinzi) pia, kwa kweli, ni sehemu ya Prakriti pekee inayovutiwa kuelekea Prakriti. Kitendo cha kufanya na kukumbana kipo tu katika Prakriti, si katika Purusha. Purusha daima hubaki isiyobadilika, ya milele, isiyogeuka, na yenye ladha moja.
Katika aya ya thelathini na moja ya sura ya kumi na tatu, Bwana amesema kwamba ingawa akiwa katika mwili, Purusha kweli hafanyi chochote wala haambatani—'śharīra-stho ’pi kaunteya na karoti na lipyate.' Purusha inasemekana kuwa sababu katika ukumbanaji wa raha na huzuni tu kwa sababu ya kukaa katika Prakriti, yaani, kwa sababu ya kudhania utambulisho na Prakriti—'puruṣhaḥ sukha-duḥkhānāṁ bhoktṛitve hetur uchyate' (Gita 13.20) na 'puruṣhaḥ prakṛiti-stho hi bhuṅkte prakṛiti-jān guṇān' (Gita 13.21). Maana yake ni kwamba ingawa vitendo vyote, utekelezaji wa vitendo, na mvutano hutokea tu katika Prakriti, bado, kwa sababu ya utambulisho na Prakriti, Purusha, akifikiri "mimi nina furaha," "mimi nina huzuni," huwa sababu katika ukumbanaji. Sababu ni kwamba uzoefu wa kuwa na furaha au huzuni hauwezi kutokea katika Prakriti (isiyo na uhai), na bila Prakriti (isiyo na uhai), Purusha (Ulinzi) peke yake hawezi kuwa mkumbanaji wa raha na huzuni.
Katika Purusha, hakuna kitendo au mabadiliko katika umbo la mabadiliko ya Prakriti, lakini kwa hakika ina uwezo wa kudhania au kutodhania uhusiano. Sio isiyo na uhai kama jiwe; kinyume chake, ni ya asili ya ufahamu. Kama Purusha isingekuwa na uwezo wa kudhania au kutodhania uhusiano, ingewezaje kudhania uhusiano na Prakriti? Ingewezaje kudhania kitendo cha Prakriti ndani yake mwenyewe kwa kudhania uhusiano na Prakriti? Na ingewezaje kukubali utendaji na ukumbanaji ndani yake mwenyewe? Kudhania au kutodhania uhusiano ni 'hisia' (bhava), si 'kitendo.'
Purusha ina uwezo wa kuunganisha au kukata uhusiano, lakini haina uwezo wa kutekeleza kitendo. Uwezo wa kutekeleza kitendo upo tu katika ile ambayo kuna mabadiliko. Purusha haina asili ya mabadiliko, wakati Prakriti ina asili ya mabadiliko, maana shughuli ni asili katika Prakriti. Kwa hivyo, tu wakati wa kuunganisha uhusiano na Prakriti ndipo Purusha hudhania kitendo ndani yake mwenyewe—'kartāham iti manyate' (Gita 3.27).
Hakuna mabadiliko yanayotokea katika Purusha; hili (kutotokea kwa mabadiliko) sio udhaifu wowote au upungufu ndani yake; kinyume chake, ni ukubwa wake. Daima ni ya ladha moja, umbo moja. Mabadiliko sio asili yake; kama vile barafu haina asili wala uwezo wa kuwa moto. Kutokea kwa kitendo katika umbo la mabadiliko ni asili ya Prakriti, si ya Purusha. Hata hivyo, ina uwezo kamili, nguvu, na uhuru wa kutodhania uhusiano na Prakriti; kwa sababu kwa kweli, hakuna uhusiano na Prakriti mwanzoni.
Wakati Purusha inachukulia sehemu ya Prakriti, mwili, kuwa asili yake mwenyewe, basi katika sehemu hiyo ya Prakriti (Prakriti yenye ufanano), mvutano, vitendo, na kufikia matunda yake vinaendelea kutokea. Hii inaonyeshwa hapa kwa maneno 'guṇāḥ guṇeṣhu vartante.' Kwa kudhania uwepo wake katika gunas, Purusha (Ulinzi) inaendelea kukumbana furaha na huzuni. Kwa kweli, raha na huzuni hazina uwepo tofauti. Kwa hivyo, Bwana anasisitiza hasa kukata uhusiano uliodhaniwa na gunas.
Kutokana na mtazamo wa kiini, kukatwa kwa uhusiano kumekuwepo tangu zamani (daima). Tu kwa makosa ndiyo uhusiano umedhaniwa. Kwa hivyo, lazima mtu akatae uhusiano uliodhaniwa na atambue tu ukweli kwamba "gunas peke ndizo zinazoshughulikiana na gunas."
**'iti matvā na sajjate'—** Hapa neno 'matvā' linatumika kwa maana ya 'kujua.' Mtu mkuu tattvavit anajua Prakriti (isiyo na uhai) na Purusha (Ulinzi) kuwa tofauti kiasili. Kwa hivyo, haambatani na gunas zilizozaliwa na Prakriti. Kwa kutumia neno 'matvā,' Bwana anaonekana kuwafundisha watafutaji kwamba nao wanapaswa kuzichukulia gunas zilizozaliwa na Prakriti kuwa tofauti na wasizishikamane.
**Hoja Maalum:**
Hakuna umoja katika mbinu za mazoezi ya kiroho za Karmayogi na Sankhyayogi. Karmayogi hujitahidi kuua umoja uliodhaniwa na gunas (mwili, n.k.), kwa hivyo imesemwa katika Srimad Bhagavatam, 'karmayogas tu kāminām' (11.20.7). Kwa sababu hii, Bwana pia amesisitiza hasa umuhimu wa kutekeleza kitendo kwa Karmayogi; kwa mfano—"Bila kujishughulisha na kitendo, mwanadamu hafikii kutokuwa na kitendo" (Gita 3.4); "Kwa mtu mwenye kutafakari anayetaka kupanda kwenye Yoga, kitendo kinasemekana kuwa njia" (Gita 6.3). Karmayogi hufanya vitendo, lakini si kwa ajili yake mwenyewe; kinyume chake, hufanya tu kwa maslahi ya wengine; kwa hivyo, hawi mkumbanaji wa vitendo hivyo. Kwa kutokuwa mkumbanaji, yaani, kwa kuangamizwa kwa ukumbanaji, utendaji huangamizwa kiatomati. Maana yake ni kwamba utendaji katika utendaji ni tu kwa ajili ya tunda. Wakati hakuna lengo la tunda, utendaji haubaki. Kwa hivyo, kwa kweli, Karmayogi pia hawi mtendaji.
Katika Sankhyayogi, utambuzi-tafakari ndio unaotawala. Akijua kwamba "gunas zilizozaliwa na Prakriti peke ndizo zinazoshughulikiana na gunas," hajioni mwenyewe kuwa mtendaji wa vitendo hivyo. Bwana atasema hoja hii hiyo zaidi katika aya ya ishirini na tisa ya sura ya kumi na tatu: "Yeye anayeona kwamba vitendo vyote vinatendwa kwa kila njia na Prakriti peke yake, na anamwona 'Nafsi' kuwa asiye mtendaji, yeye peke ndiye anayeona kweli." Hivyo, Sankhyayogi huangamiza utendaji. Utendaji unapoangamizwa, ukumbanaji huangamizwa kiatomati.
Kuanzia mwanzo wa sura ya tatu, Bwana amesisitiza kutekeleza kitendo kupitia mifano na mitazamo mingi; kwa mfano—watu wakuu kama Janaka pia walifikia ukamilifu wa hali ya juu kwa kutekeleza kitendo bila tamaa (3.20); "Mimi pia natekeleza kitendo" (3.22); "Mtu mkuu mwenye hekima pia hufanya kitendo kama mpumbavu kwa ajili ya lokasangraha" (3.25-26). Hii inathibitisha kwamba kutoka kila mtazamo, kutekeleza kitendo peke ndicho kinachofaa.
★🔗
