**३.२८** तर, हे महाबाहो, गुणहरूको विभाग र कर्महरूको तत्त्व जान्ने महापुरुष, "गुणहरू नै गुणहरूसँग व्यवहार गरिरहेका छन्" भनी सोचेर, आसक्त हुँदैनन्।
**टिप्पणी:** यहाँ 'तर' (तु) शब्दले गत श्लोकमा वर्णन गरिएको 'अहंकार-विमूढात्मा' (अहंकारले मोहित भएको व्यक्ति) बाट 'तत्त्ववित्' (तत्त्व जान्ने) महापुरुषलाई छुट्याउन र विरोधाभास देखाउन प्रयोग गरिएको छ। सत्त्व, रजस् र तमस् — यी तीन गुण प्रकृतिबाट उत्पन्न हुन्छन्। यी तीन गुणहरूको क्रियाकलाप चलिरहेको हुनाले, सम्पूर्ण सृष्टि त्रिगुणात्मिका (तीन गुणयुक्त) छ। त्यसैले शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राणी, पदार्थ आदि सबै गुण मात्र हुन्। यसलाई नै 'गुण-विभाग' भनिन्छ। यिनीहरू (शरीर आदि) द्वारा गरिने कर्महरूलाई 'कर्म-विभाग' भनिन्छ।
गुण र कर्म, अर्थात् पदार्थ र क्रियाहरू, निरन्तर परिवर्तनशील छन्। पदार्थ उत्पत्ति र विनाशको अधीन छन्, र कर्महरू सुरुवात र अन्त्यको अधीन छन्। यसलाई ठीकसँग अनुभव गर्नु नै गुण र कर्महरूको विभागलाई तत्त्वत: जान्नु हो। चैतन्य (आत्मा) मा कर्म कहिल्यै हुँदैन। यो सधैं आसक्तिरहित र अपरिवर्तनीय रहन्छ, अर्थात् यसको कुनै पनि भौतिक पदार्थ वा कर्मसँग कुनै सम्बन्ध छैन। यसलाई ठीकसँग अनुभव गर्नु नै चैतन्यलाई तत्त्वत: जान्नु हो।
जब अज्ञानी व्यक्ति यी गुण र कर्महरूको विभागसँग आफ्नो सम्बन्ध मान्छ, ऊ बन्धनमा पर्छ। शास्त्रीय दृष्टिकोणले, यस बन्धनको मुख्य कारण 'अविद्या' हो, तर साधकको दृष्टिकोणले, 'राग' (आसक्ति/इच्छा) नै मुख्य कारण हो। राग 'अविवेक' (विवेकको अभाव) बाट उत्पन्न हुन्छ। जब विवेक जागृत हुन्छ, राग नष्ट हुन्छ। यो विवेक विशेष गरी मानवमा हुन्छ। आवश्यकता केवल यस विवेकलाई महत्त्व दिएर जगाउने मात्र हो। त्यसैले साधकले (विवेक जगाएर) विशेष गरी रागलाई नै नाश गर्नुपर्छ।
तत्त्व जान्न चाहने साधकले पनि, यदि गुण (पदार्थ) र कर्महरू (क्रियाहरू) सँग कुनै सम्बन्ध नमाने, ऊ पनि गुण र कर्महरूको विभागलाई तत्त्वत: जान्न पुग्छ। कोही गुण र कर्महरूको विभागलाई तत्त्वत: जानोस्, वा 'आत्मा' (चैतन्य स्वभाव) लाई तत्त्वत: जानोस्, दुवैको परिणाम एउटै हुनेछ।
**गुण र कर्महरूको विभागलाई तत्त्वत: जान्ने उपाय:**
१. शरीरमा बस्दा पनि चैतन्य तत्त्व (आत्मा) पूर्णरूपले कर्मरहित र आसक्तिरहित रहन्छ (गीता १३.३१)। प्रकृतिको प्रभावहरूलाई (शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि) 'इदम्' (यो) भनिन्छ। 'इदम्' (यो) कहिल्यै 'अहम्' (म) हुँदैन। जब 'यो' (शरीर आदि) 'म' होइन, तब 'यो' मा हुने कर्म 'मेरो' कसरी हुन सक्छ? भन्नुको अर्थ, शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि सबै प्रकृतिका प्रभाव हुन्, र 'आत्मा' तिनीहरूसँग पूर्णरूपले असम्बद्ध र आसक्तिरहित छ। त्यसैले, तिनीहरूमा हुने कर्महरूको कर्ता 'आत्मा' कसरी हुन सक्छ? यसरी आफूलाई पदार्थ र कर्महरूबाट छुट्टै अनुभव गर्ने व्यक्ति बन्धनमा पर्दैन। सबै अवस्थामा, 'नैव किञ्चित् करोमीति' (गीता ५.८) — "म केही पनि गर्दिन" — भनी अनुभव गर्नु नै आफूलाई कर्महरूबाट छुट्टै जान्नु वा अनुभव गर्नु हो।
२. देख्नु-सुन्नु, खानु-पिउनु आदि सबै 'कर्म' हुन्, र देख्नु-सुन्नु आदिका विषयहरू, खानु-पिउनु आदिका सामग्रीहरू सबै 'पदार्थ' हुन्। हामी यी कर्म र पदार्थहरूलाई इन्द्रियहरू (आँखा, कान, मुख आदि) द्वारा जान्छौं। हामी इन्द्रियहरूलाई 'मन' द्वारा जान्छौं, मनलाई 'बुद्धि' द्वारा जान्छौं, र बुद्धिलाई कल्पित 'अहम्' (मैंपना) द्वारा जान्छौं। यो 'अहम्' पनि एउटा सामान्य प्रकाश (चैतन्य) द्वारा प्रकाशित हुन्छ। त्यही सामान्य प्रकाश नै सबैको ज्ञाता, सबैको प्रकाशक र सबैको आधार हो।
'अहम्' भन्दा पर आफ्नो स्वभाव (चैतन्य) कसरी जान्ने? सुषुप्ति अवस्थामा बुद्धि अविद्यामा लीन भए पनि, जाग्रत भएपछि मानिस भन्छ, "म धेरै राम्ररी सुतेँ।" यसरी जाग्रत भएपछि सबैले 'म छु' भन्ने अनुभव गर्छन्। यसले प्रमाणित गर्छ कि सुषुप्ति अवस्थामा पनि आफ्नो अस्तित्व उपस्थित थियो। यदि त्यस्तो नहुन्थ्यो भने, "म धेरै राम्ररी सुतेँ; मलाई केही थाहा थिएन" जस्तो स्मृति वा ज्ञान हुँदैनथ्यो। स्मृति अनुभवबाट जन्मिन्छ। त्यसैले सबैले आफ्नो अस्तित्वलाई निरन्तर रूपमा हरेक अवस्थामा अनुभव गर्छन्। कुनै पनि अवस्थामा आफ्नो अनुपस्थिति ('म छैन' भन्ने भावना) को अनुभव हुँदैन। जसले कल्पित 'अहम्' (मैंपना) बाट पनि सम्बन्ध विच्छेद गरेर आफ्नो स्वभाव ('हूँपना') लाई प्राप्त गरेका छन्, तिनीहरूलाई 'तत्त्ववित्' (तत्त्वज्ञ) भनिन्छ।
हाम्रो अपरिवर्तनीय परमात्मासँग स्वयंसिद्ध, शाश्वत सम्बन्ध छ। परिवर्तनशील प्रकृतिसँग हाम्रो सम्बन्ध वास्तवमा छैन; यो केवल कल्पित मात्र हो। यदि हामीले चिन्तन द्वारा प्रकृतिसँगको यो कल्पित सम्बन्ध नष्ट गर्यौं भने त्यसलाई 'ज्ञानयोग' भनिन्छ; र यदि अरूको कल्याणको लागि कर्म गर्दै त्यही सम्बन्ध नष्ट गर्यौं भने त्यसलाई 'कर्मयोग' भनिन्छ। प्रकृतिसँगको सम्बन्ध विच्छेद भएमात्र 'योग' (परमात्मासँग शाश्वत सम्बन्धको अनुभव) हुन्छ; अन्यथा, यो केवल 'ज्ञान' र 'कर्म' मात्र हुन्छ। त्यसैले, प्रकृतिसँग सम्बन्ध विच्छेद गरेर आफ्नो परमात्मासँगको शाश्वत सम्बन्धलाई चिन्ने व्यक्ति मात्र 'तत्त्ववित्' हुन्छ।
**'गुणा गुणेषु वर्तन्ते':** प्रकृतिका गुणहरूबाट जन्मिएकाले शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदिलाई पनि 'गुण' भनिन्छ, र सबै कर्म यिनै द्वारा सम्पन्न हुन्छन्। विवेकको अभावले अज्ञानी व्यक्ति, यी गुणहरूसँग सम्बन्ध मानेर, तिनीहरू द्वारा गरिने कर्महरूको कर्ता आफैं हो भनी मान्छ। तर, 'आत्मा' (सामान्य प्रकाश—चैतन्य) मा आफ्नो स्वयंसिद्ध अवस्थाको अनुभव भएमा, 'म कर्ता हुँ' भन्ने भावना कहिल्यै उत्पन्न हुन सक्दैन।
रेल इञ्जिन चल्छ, अर्थात् त्यसमा क्रिया हुन्छ; तर तान्ने शक्ति इञ्जिन र ड्राइभरको संयोगबाट आउँछ। साँच्चिकै, तान्ने शक्ति इञ्जिनको मात्र हो, तर ड्राइभरले चलाएमा मात्र यो आफ्नो गन्तव्यसम्म पुग्छ। कारण, इञ्जिनसँग इन्द्रिय, मन, वा बुद्धि छैन, त्यसैले यसलाई इन्द्रिय, मन, बुद्धि भएको ड्राइभर (मानव) को आवश्यकता पर्छ। तर, मानवसँग शरीररूपी इञ्जिन र चलाउने इन्द्रिय, मन, बुद्धि दुवै हुन्छन्। शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि — यी चारै, एउटा सामान्य प्रकाश (चैतन्य) बाट अस्तित्व र चेतना पाएर, कर्म गर्न सक्षम हुन्छन्। सामान्य प्रकाश (ज्ञान) को प्रतिबिम्ब बुद्धिमा पर्छ, मनले बुद्धिको ज्ञानलाई ग्रहण गर्छ, इन्द्रियहरूले मनको ज्ञानलाई ग्रहण गर्छन्, र त्यसपछि शरीररूपी इञ्जिन चल्छ। बुद्धि, मन, इन्द्रिय, शरीर — यी सबै गुण हुन्, र तिनीहरूलाई प्रकाशित गर्ने, अर्थात् तिनीहरूलाई अस्तित्व र चेतना दिने 'आत्मा' यी गुणहरूसँग असम्बद्ध र आसक्तिरहित नै रहन्छ। त्यसैले, सत्यमा, गुण नै गुणहरूसँग व्यवहार गरिरहेका हुन्छन्।
मानिसहरू महापुरुषहरूको आचरणको अनुसरण गर्छन्। त्यसैले, ज्ञानी महापुरुष द्वारा लोकसंग्रह कसरी सम्पन्न हुन्छ भनेर वर्णन गर्दै भगवान् भन्छन् कि जसरी त्यो महापुरुषले "गुण नै गुणहरूसँग व्यवहार गरिरहेका छन्" भनी अनुभव गरेर तिनीहरूप्रति आसक्त हुँदैनन्, त्यसै गरी साधकले पनि त्यस्तै सोच्नुपर्छ र आसक्त हुनु हुँदैन।
**प्रकृति र पुरुषबीचको सम्बन्धको एक गहिरो बुँदा:**
आकर्षण सधैं एउटै वर्गका वस्तुहरूबीच हुन्छ; उदाहरणको लागि— कान ध्वनितर्फ, छाला स्पर्शतर्फ, आँखा रूपतर्फ, जिभ्रो रसतर्फ, र नाक गन्धतर्फ आकर्षित हुन्छन्। यसरी पाँच इन्द्रियहरू आफ्ना आफ्ना विषयहरूतर्फ मात्र आकर्षित हुन्छन्। एउटा इन्द्रिय अर्को इन्द्रियको विषयतर्फ कहिल्यै आकर्षित हुँदैन। भन्नुको अर्थ, एउटा वस्तु अर्को वस्तुतर्फ आकर्षित हुने मूल कारण तिनीहरूको सजातीयता हो।
आकर्षण, रुचि, र रुचिको पूर्ति सजातीयतामा मात्र हुन्छ। विजातीय वस्तुहरूबीच न त आकर्षण हुन्छ, न रुचि हुन्छ, न रुचिको पूर्ति हुन्छ। त्यसैले आकर्षण, रुचि, र रुचिको पूर्ति, सजातीयताको कारणले, 'प्रकृति' मा मात्र हुन्छ; तर विजातीय प्रकृति (जड) को पुरुष (चैतन्य) तर्फ देखिने आकर्षण पनि, वास्तवमा, प्रकृतिको एउटा अंश प्रकृतितर्फ आकर्षित हुनु मात्र हो। गर्ने र भोग्ने क्रिया प्रकृतिमा मात्र हुन्छ, पुरुषमा हुँदैन। पुरुष सधैं अपरिवर्तनीय, शाश्वत, अविकारी र एकरस नै रहन्छ।
तेह्रौं अध्यायको एकतीसौं श्लोकमा भगवान् ले भनेका छन् कि शरीरमा बस्दा पनि पुरुष साँच्चिकै केही गर्दैन र लिप्त हुँदैन—'शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।' पुरुष सुख-दुःखको भोक्तृत्वमा हेतु भनिन्छ केवल प्रकृतिमा स्थित हुनुको कारणले, अर्थात् प्रकृतिसँग अभेद मान्नुको कारणले—'पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते' (गीता १३.२०) र 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्' (गीता १३.२१)। भन्नुको अर्थ, सबै कर्म, कर्मको सिद्धि, र आकर्षण प्रकृतिमा मात्र हुँदा पनि, प्रकृतिसँग अभेद मान्नुको कारणले पुरुषले "म सुखी छु", "म दुःखी छु" भनी सोचेर भोक्तृत्वमा हेतु हुन्छ। कारण, सुखी वा दुःखी हुनुको अनुभव प्रकृति (जड) मा हुन सक्दैन, र प्रकृति (जड) बिना पुरुष (चैतन्य) अकेले सुख-दुःखको भोक्ता हुन सक्दैन।
पुरुषमा प्रकृतिको परिवर्तनरूप कुनै कर्म वा विकार हुँदैन, तर सम्बन्ध मान्ने वा नमान्ने क्षमता अवश्य छ। यो पत्थर जस्तो जड होइन; उल्टो, यो चैतन्य स्वभावको हो। यदि पुरुषमा सम्बन्ध मान्ने वा नमान्ने क्षमता नहुन्थ्यो भने, यसले प्रकृतिसँग सम्बन्ध कसरी मान्थ्यो? प्रकृतिसँग सम्बन्ध मानेर यसले प्रकृतिको कर्म आफूभित्र कसरी मान्थ्यो? र कर्तृत्व र भोक्तृत्व आफूभित्र कसरी स्वीकार गर्थ्यो? सम्बन्ध मान्नु वा नमान्नु एउटा 'भाव' हो, 'कर्म' होइन।
पुरुषसँग सम्बन्ध जोड्ने वा नजोड्ने क्षमता छ, तर कर्म गर्ने क्षमता छैन। कर्म गर्ने क्षमता त्यसमा मात्र हुन्छ जसमा परिवर्तन (विकार) हुन्छ। पुरुषमा परिवर्तनको स्वभाव छैन, जबकि प्रकृतिमा परिवर्तनको स्वभाव छ, अर्थात् प्रकृतिमा क्रियाशीलता स्वाभाविक छ। त्यसैले प्रकृतिसँग सम्बन्ध जोडेमात्र पुरुषले कर्म आफूभित्र मान्छ—'कर्ताहमिति मन्यते' (गीता ३.२७)।
पुरुषमा कुनै परिवर्तन हुँदैन; यो (परिवर्तन नहुनु) यसको कुनै अक्षमता वा कमी होइन; उल्टो, यसको महानता हो। यो सधैं एकरस, एकस्वरूप हुन्छ। परिवर्तन यसको स्वभाव नै होइन; जस्तो बरफमा तातो हुनु स्वभाव वा क्षमता नै हुँदैन। परिवर्तनरूप कर्म हुनु प्रकृतिको स्वभाव हो, पुरुषको होइन। तर, प्रकृतिसँग सम्बन्ध नमान्ने पूर्ण क्षमता, शक्ति, र स्वतन्त्रता यससँग छ; किनभने वास्तवमा, प्रकृतिसँग कुनै सम्बन्ध छैन नै।
जब पुरुषले प्रकृतिको अंश, शरीरलाई, आफ्नो स्वभाव मान्छ, तब त्यो प्रकृतिको अंश (सजातीय प्रकृति) मा आकर्षण, कर्महरू, र तिनको फलको प्राप्ति हुँदै रहन्छ। यसलाई नै यहाँ 'गुणाः गुणेषु वर्तन्ते' भन्ने शब्दले संकेत गरिएको छ। गुणहरूमा आफ्नो अस्तित्व मानेर पुरुष (चैतन्य) ले सुख-दुःख भोगिरहन्छ। वास्तवमा, सुख र दुःखको छुट्टै अस्तित्व छैन। त्यसैले भगवान् ले गुणहरूसँगको कल्पित सम्बन्ध विच्छेद गर्नु विशेष जोड दिएका छन्।
तत्त्वको दृष्टिले, सम्बन्ध विच्छेद पहिलेदेखि नै (सधैं) रहेको छ। भूलले मात्र सम्बन्ध मानिएको हो। त्यसैले कल्पित सम्बन्धलाई अस्वीकार गरेर, "गुण नै गुणहरूसँग व्यवहार गरिरहेका छन्" भन्ने वास्तविकतालाई मात्र चिन्नुपर्छ।
**'इति मत्वा न सज्जते'—** यहाँ 'मत्वा' शब्द 'जानेर' को अर्थमा प्रयोग भएको छ। तत्त्ववित् महापुरुषले प्रकृति (जड) र पुरुष (चैतन्य) लाई स्वभावतः छुट्टै हुन्छन् भनी जान्छन्। त्यसैले ऊ प्रकृतिबाट जन्मिएका गुणहरूप्रति आसक्त हुँदैन। 'मत्वा' शब्द प्रयोग गरेर भगवान् ले साधकहरूलाई पनि प्रकृतिबाट जन्मिएका गुणहरूलाई छुट्टै मानेर तिनीहरूप्रति आसक्त नहुनु भनेर शिक्षा दिए जस्तै छ।
**एक विशेष बुँदा:**
कर्मयोगी र सांख्ययोगीको साधना पद्धतिमा एकता छैन। कर्मयोगीले गुणहरू (शरीर आदि) सँगको कल्पित अभेद नष्ट गर्न प्रयत्न गर्छ, त्यसैले श्रीमद्भागवतमा भनिएको छ, 'कर्मयोगस्तु कामिनाम्' (११.२०.७)। यसै कारणले भगवान् ले कर्मयोगीको लागि कर्म गर्नुको आवश्यकतामा विशेष जोड दिएका छन्; उदाहरणको लागि— "कर्म नगरी मानिस कर्मरहिततामा पुग्दैन" (गीता ३.४); "योगमा आरोहण गर्न चाहने चिन्तनशील मानिसको लागि कर्मलाई साधन भनिन्छ" (गीता ६.३)। कर्मयोगी कर्म गर्छ, तर आफ्नो लागि होइन; उल्टो, ऊ अरूको कल्याणको लागि मात्र गर्छ; त्यसैले ऊ ती कर्महरूको भोक्ता हुँदैन। भोक्ता नहुने द्वारा, अर्थात् भोक्तृत्वको नाश द्वारा, कर्तृत्व आफैं नष्ट हुन्छ। भन्नुको अर्थ, कर्तृत्वमा कर्तृत्व फलको लागि मात्र हुन्छ। जब फलको लक्ष्य हुँदैन, कर्तृत्व रहँदैन। त्यसैले, वास्तवमा, कर्मयोगी पनि कर्ता हुँदैन।
सांख्ययोगीमा विवेक-चिन्तन प्रबल हुन्छ। "प्रकृतिबाट जन्मिएका गुण नै गुणहरूसँग व्यवहार गरिरहेका छन्" भनी जानेर, ऊ ती कर्महरूको कर्ता आफैं हो भनी मान्दैन। भगवान् ले यही बुँदालाई अगाडि तेह्रौं अध्यायको उनन्तीसौं श्लोकमा भन्नुहुनेछ: "जसले सबै कर्महरू हरेक प्रकारले प्रकृति द्वारा मात्र गरिन्छन् भनी देख्छ, र 'आत्मा' लाई अकर्ता भनी देख्छ, ऊ मात्र सत्य देख्छ।" यसरी सांख्ययोगीले कर्तृत्व नष्ट गर्छ। जब कर्तृत्व नष्ट हुन्छ, भोक्तृत्व आफैं नष्ट हुन्छ।
तेस्रो अध्यायको सुरुदेखि नै भगवान् ले धेरै उदाहरण र दृष्टिकोणहरू द्वारा कर्म गर्नुमा जोड दिएका छन्; उदाहरणको लागि— जनक आदि महापुरुषहरूले पनि निष्काम भावले कर्म गरेर परम सिद्धि प्राप्त गरे (३.२०); "म पनि कर्म गर्छु" (३.२२); "ज्ञानी महापुरुषले पनि लोकसंग्रहको निम्ति अज्ञानी जस्तै कर्म गर्छन्" (३.२५-२६)। यसले प्रमाणित गर्छ कि हरेक दृष्टिले, कर्म गर्नु नै लाभदायक छ।
★🔗
