**श्रीभगवान् म्हणाले:** हे अनघा अर्जुना, या लोकी म्या पूर्वी दोन प्रकारची निष्ठा सांगितली आहे. त्यांपैकी ज्ञानयोगाने संख्यांची (ज्ञानी पुरुषांची) निष्ठा आणि कर्मयोगाने योगींची निष्ठा आहे.
**टीका:** [अर्जुनाला युद्ध करायचे नव्हते, म्हणून त्याने 'बुद्धी' या शब्दाचा अर्थ 'ज्ञान' असा केला. पण भगवंतांनी पूर्वी 'बुद्धी' आणि 'बुद्धियोग' या शब्दांनी समत्व सांगितले आहे (२.३९, ४९ इ.). म्हणून येथेही भगवंत ज्ञानयोग आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांनी मिळणाऱ्या समत्वबुद्धीचे वर्णन करीत आहेत.] 'अनघ' – स्वतःच्या परम हिताची चिंता करणे हेच अर्जुनाचे निष्पापत्व आहे; कारण साधकाला स्वहिताची तीव्र इच्छा असल्यास त्याचे पाप नष्ट होतात. 'या लोकी म्या पूर्वी दोन प्रकारची निष्ठा सांगितली आहे' – येथे 'लोक' या शब्दाचा अर्थ मानवी शरीर असा समजावा; कारण दोन्ही प्रकारच्या साधनांची अधिकारिता, किंवा साधक होण्याची अधिकारिता, फक्त मानवी शरीरातच असते. 'निष्ठा' – म्हणजे समत्वबुद्धीत स्थिर होणे, हे एकच तत्त्व आहे, पण ते दोन प्रकारे मिळू शकते – ज्ञानयोगाने आणि कर्मयोगाने. या दोन योगांतील फरक स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी दुसऱ्या अध्यायातल्या एकोणचाळिसाव्या श्लोकात सांगितले की, ही समत्वबुद्धी संख्यायोगाच्या संदर्भात (अकराव्या ते तीसाव्या श्लोकात) सांगितली आहे आणि आता कर्मयोगाच्या संदर्भात (एकोणचाळिसाव्या ते त्रेपन्नाव्या श्लोकात) ऐक – "हे तुला संख्येच्या दृष्टीने सांगितले; आता योगाच्या दृष्टीने ते ऐक." 'पूर्वी' या शब्दाचा अर्थ 'अनादी काळापासून' किंवा 'थोड्या वेळापूर्वी' असा होऊ शकतो. येथे या शब्दाचा अर्थ 'थोड्या वेळापूर्वी' असा आहे, म्हणजे मागील अध्याय, ज्याबद्दल अर्जुनाला शंका आहे. मागील अध्यायात दोन्ही मार्ग वेगवेगळे सांगितले असले, तरी दोन्ही मार्गांत कर्मसंन्यास सांगितलेला नाही.
येथील गहन मुद्दा असा की, भगवंतांनी दोन मार्ग सांगितले आहेत – संख्यानिष्ठा (ज्ञानयोग) आणि योगनिष्ठा (कर्मयोग). जशी जगात दोन प्रकारची सृष्टी आहे – 'या लोकी दोन प्रकारचे पुरुष' (गीता १५.१६), तशीच जगात दोन प्रकारची सत्ता आहे – 'या लोकी दोन प्रकारची सृष्टी'. ती म्हणजे – क्षर (नाशवंत जग) आणि अक्षर (नाशरहित आत्मा). क्षराबद्दलच्या यश-अपयश, प्राप्ती-अप्राप्तीत सम राहणे हा 'कर्मयोग' आणि क्षराकडून वळून अक्षरात स्थित होणे हा 'ज्ञानयोग'. पण क्षर आणि अक्षर या दोन्हीहून श्रेष्ठ असा आणखी एक पुरुष आहे, ज्याला परमात्मा म्हणतात – 'परंतु त्याहून भिन्न आणि परम आहे तो उत्तम पुरुष' (१५.१७). तो परमात्मा क्षरापलीकडचा आणि अक्षराहून श्रेष्ठ आहे; म्हणून शास्त्रांत आणि वेदांत तो 'पुरुषोत्तम' या नावाने प्रसिद्ध आहे (१५.१८). असा परमात्म्यावर समर्पण करणे ही 'भगवन्निष्ठा' (भक्तियोग) आहे. अशाप्रकारे, क्षराचे प्राधान्य असल्यास कर्मयोग, अक्षराचे प्राधान्य असल्यास ज्ञानयोग आणि परमात्म्याचे प्राधान्य असल्यास भक्तियोग चालतो.
संख्यानिष्ठा आणि योगनिष्ठा – हे दोन मार्ग साधकाचे स्वतःचे आहेत; पण भगवन्निष्ठा हा साधकाचा स्वतःचा मार्ग नाही. कारण संख्यानिष्ठा आणि योगनिष्ठा यांत साधकाला 'मी आहे' आणि 'जग आहे' असे अनुभवणे असते; म्हणून ज्ञानयोगी जगाशी संबंध तोडून स्वतःच्या आत्म्यात स्थित होतो आणि कर्मयोगी जगातल्या वस्तूंचा (शरीर इ.) उपयोग जगाच्याच सेवेत करून जगाशी संबंध तोडतो. पण भगवन्निष्ठेत साधकाला सुरुवातीला 'देव आहे' असे अनुभवणे नसते, पण आत्मा आणि जग या दोन्हीहून भिन्न अशी एक सत्ता (देव) आहे यावर त्याचा विश्वास असतो. म्हणून श्रद्धा-दृढनिश्चयाने देवाला कबूल करून तो देवावर समर्पण करतो. अशाप्रकारे संख्यानिष्ठा आणि योगनिष्ठा यांत 'जाणणे' (विवेक) प्रधान आहे आणि भगवन्निष्ठेत 'मानणे' (श्रद्धा-दृढनिश्चय) प्रधान आहे.
जाणणे आणि मानणे यांत काही फरक नाही. जसे 'जाणणे' शंकातीत (दृढ) असते, तसेच 'मानणे' हेही शंकातीत असते. ज्या गोष्टी मानल्या जातात, त्याबद्दल विचार करण्याची शक्यताच राहात नाही. उदाहरणार्थ, 'अमुक ही माझी आई' – हे फक्त मानले जाते, पण या मान्यतेत कधीही शंका येत नाही, कधीही कुतूहल राहात नाही, कधीही विचार करण्याची गरज भासत नाही. म्हणून गीतेत भक्तियोगप्रकरणी जेथे जाणण्याचा प्रसंग आला आहे, तेथे तो फक्त मानण्याच्या अर्थाने घ्यावा. तसेच ज्ञानयोग आणि कर्मयोग प्रकरणी जेथे मानण्याचा प्रसंग आला आहे, तेथे तो फक्त जाणण्याच्या अर्थाने घ्यावा.
संख्यानिष्ठा आणि योगनिष्ठा हे साध्य-साधन आहेत आणि ते साधकावर अवलंबून आहेत, पण भगवन्निष्ठा हे साध्य-साधन नाही. भगवन्निष्ठेत साधक देवावर आणि त्याच्या कृपेवर अवलंबून असतो.
भगवन्निष्ठेचे वर्णन गीतेत अनेक ठिकाणी सापडते; उदाहरणार्थ – याच अध्यायात दोन मार्गांचे वर्णन केल्यानंतर मग तीसाव्या श्लोकात 'सर्व कर्म मजमध्ये अर्पण करून' या शब्दांनी भक्ती सांगितली आहे; पाचव्या अध्यायातही दोन मार्गांचे वर्णन केल्यानंतर दहाव्या श्लोकात 'कर्म ब्रह्ममध्ये अर्पण करून' या शब्दांनी भक्ती सांगितली आहे आणि शेवटी 'जो सर्व यज्ञ आणि तप यांचा भोक्ता आहे...' इ. शब्दांनी सांगितली आहे.
'...संख्यांची ज्ञानयोगाने' – प्रकृतीजन्य सर्व गुण फक्त गुणांच्या परस्पर क्रियेत आहेत, सर्व क्रिया गुण आणि इंद्रिये यांच्यातच चालत आहेत (गीता ३.२८) आणि 'माझा या सर्वांशी काहीही संबंध नाही' हे जाणून घेऊन सर्व क्रियांमधील कर्तृत्वाभिमानाचा पूर्ण त्याग करणे हा 'ज्ञानयोग' आहे. गीतोपदेशाच्या अगदी सुरुवातीला संख्यायोग (ज्ञानयोग) सांगताना भगवंतांनी नाशवंत शरीर आणि शरीरात राहणारा नाशरहित वासी यांचे विवेचन केले आहे, ज्याला (गीता २.१६ मध्ये) असत् आणि सत् असेही म्हटले आहे.
'...योगींची कर्मयोगाने' – वर्ण, आश्रम, स्वभाव आणि परिस्थितीनुसार जे जे शास्त्रोक्त कर्तव्यकर्म प्राप्त होईल, ते ते इच्छा, ममता आणि आसक्ती (त्या कर्माची आणि त्याच्या फलाची) यांना पूर्णपणे सोडून, आणि कर्माच्या यश-अपयशात समबुद्धीने राहून करणे हा 'कर्मयोग' आहे. भगवंतांनी कर्मयोगाचे वर्णन मुख्यतः दुसऱ्या अध्यायातल्या सत्तेचाळिसाव्या आणि अठ्ठेचाळिसाव्या श्लोकांत केले आहे. त्यांपैकी सत्तेचाळिसाव्या श्लोकात कर्मयोगाचे तत्त्व सांगितले आहे आणि अठ्ठेचाळिसाव्या श्लोकात कर्मयोगाची पद्धत सांगितली आहे.
★🔗
