Błogosławiony Pan rzekł: O niepokalany! Na tym świecie istnieją dwa rodzaje dróg, jak powiedziałem wcześniej – poprzez Jnana Jogę dla Sankhjów i poprzez Karma Jogę dla Joginów.

**Bhagawadgita, rozdział 3, werset 3 – tłumaczenie i komentarz** **Tekst wersetu:** Błogosławiony Pan rzekł: O nieskalany grzechem Ardżuno, na tym ludzkim świecie wyłożyłem przedtem dwojaką ścieżkę. Wśród nich, ugruntowanie mędrców (Sankhja) dokonuje się poprzez Jogę Wiedzy, a ugruntowanie joginów poprzez Jogę Działania. **Komentarz:** [Ardżuna nie pragnął walczyć, dlatego słowo „Buddhi” (intelekt), wskazujące na równowagę umysłu, zrozumiał jako „Dźńana” (wiedza). Jednakże Pan opisał wcześniej tę równowagę używając słów „Buddhi” i „Buddhijoga” (2.39, 49 itd.). Dlatego i tutaj Pan opisuje równowagę osiągalną zarówno poprzez Dźńanajogę, jak i Karmajogę.] **„Anagha” (nieskalany grzechem)** – Sam fakt, że Ardżuna pyta o swoje najwyższe dobro (dobrobyt), jest jego nieskazitelnością; ponieważ gdy poszukujący ma intensywne pragnienie własnego dobra, jego grzechy ulegają zniszczeniu. **„Na tym świecie, dwojaką ścieżkę wyłożyłem przedtem”** – Tutaj słowo „świat” należy rozumieć jako ludzkie ciało; ponieważ uprawnienie do praktykowania obu rodzajów praktyk duchowych, czyli uprawnienie do bycia poszukującym, istnieje tylko w ludzkim ciele. **„Nisztha” (ugruntowanie/ścieżka)** – oznacza utwierdzenie w równowadze umysłu, która jest jedna, ale może być osiągnięta na dwa sposoby – poprzez Dźńanajogę i poprzez Karmajogę. Aby rozróżnić te dwie Jogi, Pan powiedział w trzydziestym dziewiątym wersecie drugiego rozdziału, że tę zrównoważoną inteligencję wyłożył w kontekście Jogi Sankhji (od wersetu jedenastego do trzydziestego), a teraz usłysz o niej w kontekście Karmajogi (od wersetu trzydziestego dziewiątego do pięćdziesiątego trzeciego) – „*To zostało ci przekazane z punktu widzenia Sankhji; teraz usłysz o tym z punktu widzenia Jogi*”. Słowo **„Pura” (przedtem)** może oznaczać „od niepamiętnych czasów” lub „przed chwilą”. Tutaj znaczenie tego słowa to „przed chwilą”, czyli w poprzednim rozdziale, co budzi wątpliwości Ardżuny. Chociaż obie ścieżki zostały oddzielnie przedstawione w poprzednim rozdziale, to jednak w żadnej z nich nie stwierdzono wyrzeczenia się działania. Głęboki punkt tutaj jest taki, że Pan wskazał dwie ścieżki – **Sankhjanisztha** (Dźńanajoga) i **Joganisztha** (Karmajoga). Tak jak na świecie są dwa rodzaje ścieżek – **„Na tym świecie dwojaka ścieżka”**, podobnie, są dwa rodzaje istot na świecie – **„Te dwie istoty w świecie”** (Gita 15.16). Są to – **Kszara** (świat zniszczalny) i **Akszara** (Jaźń niezniszczalna). Pozostawanie zrównoważonym w sukcesie i porażce, osiągnięciu i nie-osiągnięciu w odniesieniu do Kszary to **„Karmajoga”**, a odwrócenie się od Kszary i przebywanie w Akszarze to **„Dźńanajoga”**. Jednakże, wyższy od zarówno Kszary, jak i Akszary jest inny Purusza, który nazywany jest Paramatmą – **„Lecz odrębny jest Najwyższy Purusza, zwany Najwyższą Jaźnią”** (15.17). Ta Paramatma jest transcendentna wobec Kszary i wyższa od Akszary; dlatego w pismach i Wedach słynie On jako **„Puruszottama”** (15.18). Całkowite poddanie się takiej Paramatmie całym swoim jestestwem to **„Bhagawannisztha”** (Bhakti joga). Tak więc, przy przewadze Kszary postępuje Karmajoga; przy przewadze Akszary postępuje Dźńanajoga; a przy przewadze Paramatmy postępuje Bhaktijoga. Sankhjanisztha i Joganisztha – te dwie są ścieżkami należącymi do samych poszukujących; ale Bhagawannisztha nie jest własną ścieżką poszukującego. Powodem jest to, że w Sankhjanisztha i Joganisztha poszukujący ma doświadczenie, że **„Ja jestem”** i **„świat istnieje”**; dlatego dźńanajogin, zrywając związek ze światem, przebywa we własnej Jaźni, a karmajogin, angażując przedmioty świata (ciało itd.) w służbę samemu światu, zrywa związek ze światem. Ale w Bhagawannisztha poszukujący początkowo nie ma doświadczenia, że **„Bóg istnieje”**, ale ma wiarę, że istnieje Rzeczywistość (Bóg) odrębna od zarówno Jaźni, jak i świata. Dlatego, z wiarą i przekonaniem, przyjmując Boga, poddaje siebie Bogu. Tak więc, w Sankhjanisztha i Joganisztha **„poznanie”** (rozróżnienie) jest pierwotne, a w Bhagawannisztha **„wiara”** (przekonanie-oparcie) jest pierwotne. Nie ma różnicy między poznaniem a wiarą. Tak jak **„poznanie”** jest wolne od wątpliwości (mocne), tak i **„wiara”** jest wolna od wątpliwości. W sprawie, w którą się wierzy, nie pozostaje żadna możliwość roztrząsania. Na przykład, **„Taka a taka jest moją matką”** – to jest jedynie wierzone, ale w tej wierze nigdy nie ma wątpliwości, nigdy ciekawości, nigdy potrzeby roztrząsania. Dlatego w Gicie, w części dotyczącej Bhaktijogi, gdzie pojawia się kwestia poznania, należy to rozumieć jedynie w sensie wiary. Podobnie, w częściach dotyczących Dźńanajogi i Karmajogi, gdzie pojawia się kwestia wiary, należy to rozumieć jedynie w sensie poznania. Sankhjanisztha i Joganisztha są środkiem i celem oraz zależą od poszukującego, ale Bhagawannisztha nie jest środkiem i celem. W Bhagawannisztha poszukujący zależy od Boga i Jego łaski. Opis Bhagawannisztha znajduje się w różnych miejscach w Gicie; na przykład – w tym samym rozdziale, po opisaniu dwóch ścieżek, następnie w wersecie trzydziestym, oddanie jest opisane słowami **„poddając Mi wszystkie czyny”**; w piątym rozdziale również, po opisaniu dwóch ścieżek, w wersecie dziesiątym, oddanie jest opisane słowami **„ofiarowawszy czyny Brahmanowi”** i na końcu **„Ten, który jest odbiorcą wszystkich ofiar i wyrzeczeń...”** itd. **„...mędrców poprzez Dźńanajogę”** – Zrozumienie, że wszystkie cechy zrodzone z Prakryti jedynie oddziałują między sobą, wszystkie aktywności zachodzą między cechami i zmysłami (Gita 3.28), oraz że **„Ja nie mam z tym wszystkim żadnego związku”**, i tym samym całkowite wyrzeczenie się ego sprawcy we wszystkich działaniach – to jest **„Dźńanajoga”**. Na samym początku nauk Gity, opisując Jogę Sankhji (Dźńanajogę), Pan przeanalizował zniszczalne ciało i niezniszczalnego mieszkańca ciała, co (w Gicie 2.16) zostało również nazwane Asat i Sat. **„...joginów poprzez Karmajogę”** – Wykonywanie jakiegokolwiek nakazanego przez pisma obowiązku-czynu, który się przedstawia zgodnie z własną warną, aśramą, naturą i okolicznościami, całkowicie wyrzekłszy się pragnienia, poczucia posiadania i przywiązania (do tego działania i jego owocu), oraz pozostawanie zrównoważonym w sukcesie i porażce działania – to jest **„Karmajoga”**. Pan opisał Karmajogę głównie w wersetach czterdziestym siódmym i czterdziestym ósmym drugiego rozdziału. Wśród nich, w wersecie czterdziestym siódmym podana jest zasada Karmajogi, a w wersecie czterdziestym ósmym podana jest metoda wprowadzania Karmajogi w praktykę.