**श्रीभगवानले भने:** हे अनघ अर्जुन, यस मानव लोकमा मेरो द्वारा पहिले दुई प्रकारको मार्ग बताइएको छ। यीमध्ये ज्ञानीहरूको स्थिति ज्ञानयोगबाट हुन्छ र योगीहरूको स्थिति कर्मयोगबाट हुन्छ।
**टीका:** [अर्जुनले युद्ध गर्न इच्छा गरेनन्, त्यसैले उनले 'बुद्धि' शब्दलाई, जसले समत्व बोध गराउँछ, त्यसलाई 'ज्ञान' को अर्थमा बुझे। तर भगवानले यसभन्दा अगाडि 'बुद्धि' र 'बुद्धियोग' (२.३९, ४९, आदि) शब्दले समत्वको वर्णन गरिसकेका थिए। त्यसैले यहाँ पनि भगवानले ज्ञानयोग र कर्मयोग दुवैबाट प्राप्त हुने समत्वको नै वर्णन गर्दैछन्।] 'अनघ' – अर्जुनले आफ्नो परम कल्याणको बारेमा सोध्नु नै उनको निष्पापिता हो; किनभने जब साधकलाई आफ्नो कल्याणको प्रबल इच्छा हुन्छ, उनका पाप नष्ट हुन्छन्। 'यस लोकमा मेरो द्वारा पहिले दुई प्रकारको मार्ग बताइएको छ' – यहाँ 'लोक' शब्दलाई मानव शरीरको रूपमा बुझ्नु पर्छ; किनभने दुवै प्रकारका साधनाको अधिकार, वा साधक हुने अधिकार, मानव शरीरमा मात्र हुन्छ। 'निष्ठा' – अर्थात समत्वमा स्थिति, जो एक नै हो, तर दुई मार्गबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ – ज्ञानयोगबाट र कर्मयोगबाट। यी दुई योगबीचको भेद बताउन भगवानले दोस्रो अध्यायको उनचालीसौं श्लोकमा भनेका छन् कि यो समबुद्धिको व्याख्या सांख्ययोगको सन्दर्भमा (ग्यारहौं देखि तीसौं श्लोकसम्म) गरिसकेको छु, र अब यसलाई कर्मयोगको सन्दर्भमा (उनचालीसौं देखि त्रिपन्नौं श्लोकसम्म) सुन – "यो तिमीलाई सांख्यको दृष्टिले भनिएको हो; अब यसलाई योगको दृष्टिले सुन।" 'पुरा' शब्दको अर्थ 'सनातन कालदेखि' वा 'अलिकति अगाडि' हुन सक्छ। यहाँ यस शब्दको अर्थ 'अलिकति अगाडि' नै हो, अर्थात अघिल्लो अध्याय, जसबारे अर्जुनलाई शंका छ। यद्यपि अघिल्लो अध्यायमा दुवै मार्ग छुट्टाछुट्टै बताइएको छ, तथापि, कुनै पनि मार्गमा कर्मको त्याग भनेको छैन।
यहाँको गहिरो भाव यो हो कि भगवानले दुई मार्ग बताएका छन् – सांख्यनिष्ठा (ज्ञानयोग) र योगनिष्ठा (कर्मयोग)। जसरी संसारमा दुई प्रकारका मार्ग छन् – 'यस लोकमा द्विविधा निष्ठा', त्यसैगरी संसारमा दुई प्रकारका प्राणी छन् – 'पुरुषौ लोके' (गीता १५.१६)। ती हुन् – क्षर (परिवर्तनशील संसार) र अक्षर (अपरिवर्तनशील आत्मा)। क्षरसम्बन्धी सफलता-असफलता, प्राप्ति-अप्राप्तिमा समरूप रहनु 'कर्मयोग' हो, र क्षरबाट विमुख भई अक्षरमा स्थित हुनु 'ज्ञानयोग' हो। तर क्षर र अक्षर दुवैभन्दा श्रेष्ठ अर्को पुरुष छन्, जसलाई परमात्मा भनिन्छ – 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः' (१५.१७)। त्यो परमात्मा क्षरभन्दा पर र अक्षरभन्दा श्रेष्ठ हुनाले, शास्त्र र वेदमा उहाँ 'पुरुषोत्तम' (१५.१८) को रूपमा प्रसिद्ध छन्। यस्तो परमात्मामा आफूलाई सम्पूर्णतया समर्पण गर्नु 'भगवन्निष्ठा' (भक्तियोग) हो। यसप्रकार, क्षरको प्राधान्यले कर्मयोग चल्छ; अक्षरको प्राधान्यले ज्ञानयोग चल्छ; र परमात्माको प्राधान्यले भक्तियोग चल्छ।
सांख्यनिष्ठा र योगनिष्ठा – यी दुई साधकको आफ्नै मार्ग हुन्; तर भगवन्निष्ठा साधकको आफ्नो मार्ग होइन। कारण, सांख्यनिष्ठा र योगनिष्ठामा साधकलाई 'म छु' र 'संसार छ' भन्ने अनुभव हुन्छ; त्यसैले ज्ञानयोगीले संसारसँग सम्बन्ध विच्छेद गरी आफ्नै आत्मामा स्थित हुन्छन्, र कर्मयोगीले संसारका विषयहरूलाई (शरीर आदि) संसारको सेवामै लगाएर संसारसँग सम्बन्ध विच्छेद गर्छन्। तर भगवन्निष्ठामा साधकलाई सुरुमा 'भगवान छन्' भन्ने अनुभव हुँदैन, तर आत्मा र संसार दुवैभन्दा भिन्न एउटा सत्ता (भगवान) छ भन्ने विश्वास हुन्छ। त्यसैले विश्वास र दृढताका साथ भगवानलाई स्वीकार गरी आफूलाई भगवानमा समर्पित गर्छ। यसरी सांख्यनिष्ठा र योगनिष्ठामा 'जान्ने' (विवेक) प्रधान हुन्छ, र भगवन्निष्ठामा 'मान्ने' (श्रद्धा-दृढता) प्रधान हुन्छ।
जान्ने र मान्नेमा कुनै भिन्नता छैन। जसरी 'जान्ने' कुरा शंकामुक्त (दृढ) हुन्छ, त्यसरी नै 'मान्ने' कुरा पनि शंकामुक्त हुन्छ। मानिएको कुरामा विचार गर्ने सम्भावना नै बाँकी रहँदैन। उदाहरणको लागि, 'यो मेरी आमा हुन्' – यो केवल मानिएको कुरा हो, तर यस विश्वासमा कहिल्यै कुनै शंका हुँदैन, कहिल्यै कुनै जिज्ञासा हुँदैन, कहिल्यै विचार गर्ने आवश्यकता हुँदैन। त्यसैले गीताको भक्तियोग खण्डमा, जताततै जान्ने कुरा आएको छ, त्यसलाई मान्नेको अर्थमा मात्र लिनुपर्छ। त्यसैगरी ज्ञानयोग र कर्मयोग खण्डमा, जताततै मान्ने कुरा आएको छ, त्यसलाई जान्नेको अर्थमा मात्र लिनुपर्छ।
सांख्यनिष्ठा र योगनिष्ठा साधन र साध्य हुन् र साधकमा निर्भर छन्, तर भगवन्निष्ठा साधन र साध्य होइन। भगवन्निष्ठामा साधक भगवान र उनको कृपामा निर्भर हुन्छ।
भगवन्निष्ठाको वर्णन गीताको विभिन्न ठाउँमा पाइन्छ; उदाहरणको लागि – यसै अध्यायमा, दुई मार्ग वर्णन गरेपछि, तीसौं श्लोकमा, 'सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य' भन्ने शब्दले भक्तिको वर्णन छ; पाँचौं अध्यायमा पनि, दुई मार्ग वर्णन गरेपछि, दशौं श्लोकमा, 'ब्रह्मण्याधाय कर्माणि' भन्ने शब्दले र अन्त्यमा 'यः सर्वयज्ञानां भोक्ता...' आदि शब्दले भक्तिको वर्णन छ।
'...सांख्यानां ज्ञानयोगेन' – प्रकृतिबाट उत्पन्न सबै गुणहरू गुणहरूमध्ये आपसमा व्यवहार गर्दैछन्, सबै क्रियाहरू गुणहरू र इन्द्रियहरूमध्ये भइरहेको छ (गीता ३.२८), र 'मेरो यीसंग कुनै सम्बन्ध नै छैन' भनी बुझेर, सबै क्रियामा कर्तृत्वको अहंकारलाई पूर्णतया त्याग गर्नु – यो नै 'ज्ञानयोग' हो। गीतोपदेशको सुरुमै, सांख्ययोग (ज्ञानयोग) को वर्णन गर्दा, भगवानले क्षर शरीर र अक्षर देहीको विवेचन गरे, जसलाई (गीता २.१६ मा) असत् र सत् पनि भनिएको छ।
'...योगिनां कर्मयोगेन' – आफ्नो वर्ण, आश्रम, स्वभाव र परिस्थिति अनुसार जुन जुन शास्त्रोक्त कर्तव्य-कर्म उपस्थित हुन्छ, त्यसलाई इच्छा, ममता र आसक्तिलाई (त्यस कर्म र त्यसको फलप्रति) पूर्णतया त्याग गरी सम्पादन गर्नु, र कर्मको सिद्धि-असिद्धिमा समरूप रहनु – यो नै 'कर्मयोग' हो। भगवानले कर्मयोगको मुख्यतः दोस्रो अध्यायको सत्तचालीसौं र अठचालीसौं श्लोकमा वर्णन गरेका छन्। यीमध्ये, सत्तचालीसौं श्लोकमा कर्मयोगको सिद्धान्त बताइएको छ, र अठचालीसौं श्लोकमा कर्मयोगलाई व्यवहारमा ल्याउने विधि बताइएको छ।
★🔗
