३.३२. परंतु जे हे माझे शिकवण यात दोष काढून त्याप्रमाणे आचरण करीत नाहीत, ते सर्व ज्ञानात मोहित, विवेकशून्य आणि नष्ट झालेलेच समजावे.
टीका: येथे 'परंतु' हा शब्द तीसव्या श्लोकात वर्णन केलेल्या तत्त्वाचे पालन न करणाऱ्यांना वेगळे दर्शविण्यासाठी आला आहे, तेवीसव्या श्लोकात त्या तत्त्वाचे पालन करणाऱ्यांचे फळ वर्णन केल्यानंतर. जशी संसारातील सर्व स्वार्थी माणसे इच्छितात की फक्त त्यांनाच सर्व वस्तू मिळाव्यात आणि फक्त त्यांनाच लाभ होवो, तशाच प्रकारे, 'परमेश्वर इच्छितो की सर्व कर्मे फक्त त्यालाच अर्पण करावीत आणि फक्त त्यालाच प्रभू मानावे' असे समजणे हा परमेश्वरावर दोषारोप आहे. "इच्छेशिवाय संसाराचे कार्य कसे चालेल? आसक्तीचा पूर्ण त्याग अशक्य आहे; रागद्वेष यांसारख्या विकारांपासून मुक्त होणे अशक्य आहे" असे समजणे हे परमेश्वराच्या 'शिकवणीवर' दोषारोप आहे. जे मानव भोग आणि संग्रहाची इच्छा बाळगतात, जे शरीरादि पदार्थांना स्वतःचे आणि स्वतःसाठीच समजतात आणि जे सर्व कर्मे फक्त स्वतःसाठीच करतात, ते परमेश्वराच्या शिकवणीप्रमाणे आचरण करीत नाहीत.
'सर्व ज्ञानात मोहित' — परमेश्वराच्या शिकवणीचे पालन न करणारे सर्व प्रकारच्या लौकिक ज्ञानात (विज्ञान, कला इ.) मोहित राहतात. मोटार, विमान, रेडिओ, दूरदर्शन इ. शोधांमध्ये, त्यांच्या कौशल्य आणि कारागिरी जाणण्यात आणि नवीन शोध लावण्यात ते रममाण असतात. पाण्यावर नौकायन, घरे बांधणे, चित्रकला इ. कलाकौशल्यात; मंत्र, तंत्र, यंत्र इ. चे ज्ञान प्राप्त करण्यात आणि त्याद्वारे विविध चमत्कार दाखवण्यात; विविध देशांच्या भाषा, लिपी, रीतिरिवाज, खाणेपिणे इ. चे ज्ञान संपादन करण्यात ते गुंतलेले असतात. त्यांचा दृढ समज असतो की जे काही आहे ते फक्त हेच आहे (गीता १६.११). अशा लोकांना येथे 'सर्व ज्ञानात मोहित' असे वर्णन केले आहे.
'विवेकशून्य' — परमेश्वराच्या शिकवणीचे पालन न करणाऱ्या त्या मानवांमध्ये आध्यात्मिक विषयांचे, जसे की सत्-असत्, सार-निरसार, धर्म-अधर्म, बंध-मोक्ष इ., ज्ञान (विवेक)ही नसते. त्यांच्यात चैतन्य नसते; ते पशूप्रमाणे बेभान राहतात. ते व्यर्थ आशा, व्यर्थ कर्मे आणि व्यर्थ ज्ञान असलेले, चंचल मनाचे मूर्ख पुरुष असतात — 'मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतस:' (गीता ९.१२).
'नष्ट झालेलेच समजावे' — मानवी देह प्राप्त झाल्यानंतरही जे परमेश्वराच्या शिकवणीप्रमाणे आचरण करीत नाहीत, त्यांना नष्ट झालेलेच समजावे. याचा अर्थ असा की ते जन्ममरणाच्या चक्रातच अडकून राहतील.
मानवी जीवनात अंतिम क्षणापर्यंत मोक्षाची शक्यता राहते (गीता ८.५). म्हणूनच, जे सध्या परमेश्वराच्या शिकवणीचे पालन करीत नाहीत, तेही भविष्यात सत्संगतीच्या प्रभावामुळे त्याचे पालन करू शकतात, यामुळे त्यांना मोक्ष प्राप्त होऊ शकतो. परंतु, जर त्या मानवांची वृत्ती भविष्यातही आजच्यासारखीच राहिली, तर त्यांना नष्ट झालेलेच (परमेश्वरप्राप्तीपासून वंचित राहिलेले) समजावे. यासाठीच परमेश्वराने अशा लोकांसाठी 'नष्ट झालेलेच समजावे' हे शब्द वापरले आहेत.
परमेश्वराच्या शिकवणीचे पालन न करणारा मानव सर्व कर्मे आसक्तीने किंवा द्वेषभावनेने करतो. आसक्ती आणि द्वेष हे दोन्ही मनुष्याचे महान शत्रू आहेत — 'ते त्याचे दोन महान शत्रू आहेत' (गीता ३.३४). पदार्थ आणि कर्मे नाशवंत असल्यामुळे कायम राहत नाहीत, पण आसक्ती आणि द्वेष यांनी कर्मे करून मनुष्य अभिमान, ममता आणि इच्छेने बद्ध होतो आणि वारंवार नीच योनी आणि नरक प्राप्त करतो. म्हणूनच परमेश्वराने अशा लोकांना नष्ट झालेलेच समजावे असे सांगितले आहे.
बत्तीसव्या आणि तेवीसव्या या दोन्ही श्लोकांमध्ये परमेश्वराने सांगितले आहे की जे मानव त्याच्या तत्त्वाचे पालन करतात ते कर्मबंधनातून मुक्त होतात आणि जे त्याचे पालन करीत नाहीत त्यांचा नाश होतो. याचा अर्थ असा की मानव परमेश्वरावर विश्वास ठेवतो की नाही, यावर परमेश्वराचा आग्रह नाही; तथापि, त्याने निश्चितपणे परमेश्वराच्या शिकवणीचे (तत्त्वाचे) पालन केले पाहिजे — यातच परमेश्वराचा आदेश आहे. जर तसे केले नाही, तर त्याचा नाश निश्चित आहे. तथापि, जर एखादा साधक, परमेश्वरावर विश्वास ठेवून, त्याच्या शिकवणीचा अभ्यास करतो, तर परमेश्वर त्याला स्वतःच देतो. पण जर, परमेश्वरावर विश्वास न ठेवता, त्याने फक्त त्याच्या शिकवणीचा अभ्यास केला, तर परमेश्वर त्याला मुक्त करतो. याचा अर्थ असा की जो परमेश्वरावर विश्वास ठेवतो तो 'प्रेम' प्राप्त करतो आणि जो परमेश्वराच्या शिकवणीचे पालन करतो तो 'मोक्ष' प्राप्त करतो.
संदर्भ: परमेश्वराच्या शिकवणीप्रमाणे आचरण न केल्याने मानवाचा नाश का होतो? याचे उत्तर परमेश्वर पुढील श्लोकात देतात.
★🔗
