३.३२. तर जसले यो मेरो उपदेशमा दोष निकालेर यस अनुसार आचरण गर्दैनन्—तिनीहरूलाई सबै ज्ञानमा मोहित, विवेकशून्य र नष्ट नै ठान्नु।
टीका: यहाँ 'तर' शब्दले तेत्तीसौं श्लोकमा उपदेश पालन गर्नेहरूको लाभ वर्णन गरेपछि, तीसौं श्लोकमा वर्णित सिद्धान्तको पालन नगर्नेहरूलाई छुट्याउन प्रयोग गरिएको छ। जसरी संसारका सबै स्वार्थी मानिसहरू चाहन्छन् कि उनीहरू मात्र सबै वस्तु पाउन् र उनीहरू मात्र लाभ कमाउन्, त्यसै गरी, "ईश्वरले चाहनुहुन्छ कि सबै कर्म उहाँमात्र अर्पण गरियोस् र उहाँमात्र प्रभु मानियोस्" भन्ने सोच्नु ईश्वरमा दोषारोपण गर्नु हो। "इच्छा बिना संसारको काम कसरी चल्ला? आसक्तिको पूर्ण त्याग असम्भव छ; राग-द्वेष जस्ता विकारबाट मुक्त हुनु असम्भव छ" भन्ने सोच्नु ईश्वरीय 'उपदेश'मा दोषारोपण गर्नु हो। जो मानिसहरू भोग र सम्पत्ति संग्रहका इच्छुक हुन्छन्, जो शरीर जस्ता पदार्थहरूलाई आफ्नै र आफ्नो लागि मान्छन्, र जो सबै कर्म केवल आफ्नो लागि गर्छन्, तिनीहरू ईश्वरीय उपदेश अनुसार आचरण गर्दैनन्।
'सबै ज्ञानमा मोहित'—ईश्वरीय उपदेशको पालन नगर्नेहरू सबै प्रकारको लौकिक ज्ञान (विज्ञान, कला आदि) मा मोहित रहन्छन्। उनीहरू मोटर गाडी, हवाईजहाज, रेडियो, टेलिभिजन आदि आविष्कारहरूको ज्ञान र कौशलमा, नयाँ आविष्कार गर्नमा लागिपर्छन्। उनीहरू पानीमा नौका चलाउने, घर बनाउने, चित्रकला आदि कलाहरूमा; मन्त्र, तन्त्र, यन्त्र आदिको ज्ञान प्राप्त गर्नमा र तिनीहरूद्वारा विभिन्न आश्चर्य प्रदर्शन गर्नमा; विभिन्न देशहरूको भाषा, लिपि, रीतिरिवाज, खानपान आदिको ज्ञान अर्जन गर्नमा संलग्न रहन्छन्। उनीहरूको दृढ विश्वास हुन्छ कि जे छ त्यो यही नै हो (गीता १६.११)। यस्ता व्यक्तिहरूलाई यहाँ सबै ज्ञानमा मोहित भनिएको छ।
'विवेकशून्य'—ईश्वरीय उपदेशको पालन नगर्ने मानिसहरूमा आध्यात्मिक विषयहरू, जस्तै सत्-असत्, सार-निरस, धर्म-अधर्म, बन्धन-मोक्ष आदिको ज्ञान (विवेक) पनि हुँदैन। उनीहरूमा चेतना हुँदैन; उनीहरू पशु जस्तै अचेतन रहन्छन्। उनीहरू व्यर्थ आशा, व्यर्थ कर्म र व्यर्थ ज्ञान भएका, चंचल मनका मूर्ख व्यक्ति हुन्छन्—'व्यर्थं आशा: व्यर्थं कर्म: व्यर्थं ज्ञानं विचेतस:' (गीता ९.१२)।
'नष्ट नै ठान्नु'—मानव शरीर पाएपनि जसले ईश्वरीय उपदेश अनुसार आचरण गर्दैनन्, तिनीहरूलाई नष्ट नै ठान्नुपर्छ। अर्थात् उनीहरू जन्म-मरणको चक्रमै फसेर रहनेछन्।
मानव जीवनमा अन्तिम क्षणसम्म मोक्षको सम्भावना रहन्छ (गीता ८.५)। त्यसैले हाल ईश्वरीय उपदेशको पालन नगर्नेहरूले भविष्यमा सत्संगतिको प्रभावले आचरण गर्न सक्छन्, जसद्वारा उनीहरू मोक्ष प्राप्त गर्न सक्छन्। तर यदि ती मानिसहरूको प्रवृत्ति भविष्यमा पनि हाल जस्तै रह्यो भने, उनीहरूलाई नष्ट नै ठान्नुपर्छ (ईश्वरप्राप्तिबाट वंचित हुने भएकाले)। यसै कारण ईश्वरले यस्ता व्यक्तिहरूको लागि 'नष्ट नै ठान्नु' भन्ने शब्द प्रयोग गरेका हुन्।
ईश्वरीय उपदेशको पालन नगर्ने मानिसले सबै कर्म आसक्ति वा द्वेषले गर्छ। आसक्ति र द्वेश दुवै मानिसका ठूला शत्रु हुन्—'ते हि अस्य परिपन्थिनौ' (गीता ३.३४)। पदार्थ र कर्म नश्वर भएकाले सधैं रहँदैनन्, तर आसक्ति र द्वेषले कर्म गर्दा मानिस अहंकार, ममता र इच्छाले बन्धनमा पर्छ र पुनः पुनः नीच योनि र नरकहरू प्राप्त गर्छ। यसैले ईश्वरले यस्ता व्यक्तिहरूलाई नष्ट नै ठान्न भनेका हुन्।
तेत्तीसौं र बत्तीसौं दुवै श्लोकमा ईश्वरले भनेका छन् कि जो मानिस उहाँको सिद्धान्तको पालन गर्छ, उ कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ, र जसले पालन गर्दैन, उसको पतन हुन्छ। यसको अर्थ यो हो कि मानिस ईश्वरमा विश्वास गर्छ कि गर्दैन, त्यसमा ईश्वरको कुनै जिद्द छैन; तर उसले ईश्वरीय उपदेश (सिद्धान्त) अवश्य नै पालन गर्नुपर्छ—यसमा नै ईश्वरको आदेश छ। यदि उसले यस्तो गर्दैन भने उसको पतन निश्चित छ। तर यदि कोई साधक, ईश्वरमा विश्वास गरी, उहाँको उपदेशको अभ्यास गर्छ भने, ईश्वरले उसलाई आफैं प्रदान गर्नुहुनेछ। तर यदि ईश्वरमा विश्वास नगरी, केवल उहाँको उपदेशको अभ्यास मात्र गर्छ भने, ईश्वरले उसलाई मुक्त गराउनुहुनेछ। अर्थात् जो ईश्वरमा विश्वास गर्छ, उसले 'प्रेम' पाउँछ, र जो ईश्वरीय उपदेशको पालन गर्छ, उसले 'मोक्ष' पाउँछ।
सम्बन्ध: ईश्वरीय उपदेश अनुसार नआचरण गरेर मानिसको पतन किन हुन्छ? यसको उत्तर ईश्वरले अर्को श्लोकमा दिएका छन्।
★🔗
