**३.३३** सर्व प्राणी आपल्या स्वभावाचे अनुसरण करतात. ज्ञानी मनुष्यही आपल्या स्वभावानुसारच वागतो. मग संयमाने काय साध्य होणार?
**टीका:** 'सर्व प्राणी आपल्या स्वभावाचे अनुसरण करतात' – सर्व कर्मे जी केली जातात ती आपली अंतर्गत प्रवृत्ती (स्वभाव) किंवा तत्त्व (सिद्धांत) यांना डोळ्यासमोर ठेवूनच केली जातात. प्रवृत्ती दोन प्रकारची असते: राग-द्वेषरहित प्रवृत्ती आणि राग-द्वेषयुक्त प्रवृत्ती. उदाहरणार्थ, रस्त्याने चालताना एक फलक दिसला आणि त्यावर लिहिलेले वाचन केले, तर हे वाचन राग-द्वेषामुळे किंवा कोणत्याही तत्त्वामुळे झालेले नसून, ते राग-द्वेषरहित प्रवृत्तीतून स्वतःस्फूर्त होते. मित्राचे पत्र आले तर रागाने वाचले, शत्रूचे पत्र आले तर द्वेषाने वाचले – हे वाचन राग-द्वेषयुक्त प्रवृत्तीतून केले जाते. गीता, रामायण इत्यादी शास्त्रे वाचणे हे 'तत्त्व' (सिद्धांत) या निमित्ताने केले जाते. मानवी जन्म हा केवळ ईश्वरप्राप्तीसाठी आहे; म्हणून ईश्वरप्राप्ती हे ध्येय ठेवून कर्म करणे हेही तत्त्वानुसार कर्म करणे होय. अशाप्रकारे, फक्त पाहणे, ऐकणे, वास घेणे, स्पर्श करणे इत्यादी क्रिया प्रवृत्ती आणि तत्त्व या दोन्हीमुळे घडतात. राग-द्वेषरहित प्रवृत्ती दोषपूर्ण नसते; उलट, राग-द्वेषयुक्त प्रवृत्ती दोषपूर्ण असते. राग-द्वेषाने केलेली कर्मे मनुष्याला बांधतात कारण ती प्रवृत्तीला अपवित्र करतात. तत्त्वानुसार केलेली कर्मे मोक्षदायी असतात कारण ती प्रवृत्तीला शुद्ध करतात. प्रवृत्तीच्या अपवित्रतेमुळेच जगाशी असलेला आरोपित संबंध तुटत नाही. प्रवृत्ती शुद्ध झाली की, जगाशीचा आरोपित संबंध सहज तुटतो.
ज्ञानी पुरुषात कर्तृत्वबुद्धी नसल्यामुळे, त्याच्या मानलेल्या शरीरातून क्रिया स्वतःस्फूर्तपणे घडतात. ईश्वरप्राप्तीची इच्छा असलेल्या साधकाची कर्मे तत्त्वानुसारच केली जातात. ज्याप्रमाणे लोभी मनुष्य कोणत्याही प्रकारे तोटा होऊ नये म्हणून सतत सावध असतो, त्याप्रमाणे साधक कोणतेही कर्म राग-द्वेषाने होऊ नये म्हणून सतत सावध असतो. अशा सावधगिरीने साधकाची प्रवृत्ती शीघ्र शुद्ध होते आणि परिणामी तो कर्मबंधनातून मुक्त होतो.
सर्व क्रिया स्वभावतः प्रकृतीतूनच घडत असली तरी, अज्ञानी मनुष्य कर्मांशी संबंध आरोपित करून स्वतःला त्यांचा कर्ता समजतो (गीता ३.२७). विषय आणि कर्म यांच्याशी संबंध आरोपित केल्यामुळेच राग-द्वेष निर्माण होतात आणि त्यामुळे जन्ममरणाचे बंधन प्राप्त होते. परंतु, प्रकृतीशी संबंध आरोपित न करणारा साधक स्वतःला अकर्ताच पाहतो (गीता १३.२९).
प्रवृत्तीतील मुख्य दोष म्हणजे प्रकृतीच्या भौतिक पदार्थांबद्दलची आसक्ती. प्रवृत्तीत आसक्ती राहिल्यापर्यंत अपवित्र कर्मे चालूच राहतात. म्हणून साधकासाठी आसक्ती हेच बंधनाचे मुख्य कारण आहे.
आसक्ती 'अहं' या आरोपित 'मी'त राहते आणि ती मन, बुद्धी, इंद्रिये आणि इंद्रियविषय यांत दिसते. 'मी' हे दोन प्रकारचे असते: १. चैतन्याचा जडाशी झालेल्या आरोपित संबंधातून उद्भवणारी तादात्म्यरूपी 'मी'. २. जड प्रकृतीचा भौतिक तत्त्वरूपी 'मी' – 'महाभूतान्यहंकारः...' (गीता १३.५). जड प्रकृतीच्या भौतिक तत्त्वरूपी 'मी'त दोष नाही, कारण हे 'मी' मन, बुद्धी, इंद्रिये इत्यादीप्रमाणे एक साधनमात्र आहे. म्हणून सर्व दोष फक्त आरोपित 'मी'तच आहेत. ज्ञानी पुरुषात तादात्म्यरूपी 'मी' पूर्णतः नसल्यामुळे, त्याच्या तथाकथित शरीरातून घडणारी सर्व क्रिया केवळ प्रकृतीच्या भौतिक तत्त्वरूपी 'मी'तूनच घडतात. वास्तविक पाहता, सर्व प्राण्यांची सर्व क्रिया या तत्त्वरूपी 'मी'तूनच घडतात, पण जड शरीरालाच 'मी' आणि 'माझे' समजणारा अज्ञानी त्या क्रियांना स्वतःच्या व स्वतःसाठीच्या मानतो आणि म्हणून बद्ध होतो. कारण, क्रियांना स्वतःच्या व स्वतःसाठीच्या मानल्यानेच आसक्ती निर्माण होते.
'ज्ञानी मनुष्यही आपल्या स्वभावानुसारच वागतो' – हृदयात राग-द्वेष नसल्यामुळे ज्ञानी पुरुषाची प्रकृती निर्दोष असून तो प्रकृतीच्या वशीत नसला तरी, तो आपल्या स्वभावानुसार (प्रवृत्तीनुसार)च वागतो. उदाहरणार्थ, जर ज्ञानी पुरुषाला इंग्रजी भाषा येत नसेल आणि त्याला इंग्रजीत बोलायला सांगितले, तर तो बोलू शकणार नाही. त्याला जी भाषा येईल त्या भाषेतच तो बोलेल. स्वतःचे स्वरूप ठेवून अवतार घेणारा प्रभूही ज्या रूपात अवतार घेतो त्या रूपाच्या प्रवृत्तीनुसारच वागतो. उदाहरणार्थ, प्रभू मानवरूपात राम किंवा कृष्ण रूपात अवतार घेतात किंवा मत्स्य, कूर्म, वराह इत्यादी रूपात अवतार घेतात, तेव्हा त्या त्या जातीच्या प्रवृत्तीनुसारच ते वागतात. अर्थात, प्रभूच्या अवतारी देहातही जाती-वर्गानुसार प्रवृत्तीचा विविधता असतो, पण वशीकरण नसते. त्याप्रमाणे, ज्यांचा प्रकृतीशी (जडत्वाशी) संबंध तुटलेला आहे अशा महात्म्यांत प्रवृत्तीचा विविधता असतो, पण वशीकरण नसते. तर, ज्यांचा प्रकृतीशी संबंध तुटलेला नाही अशा मानवांत प्रवृत्तीचा विविधता आणि वशीकरण हे दोन्ही असते.
इथे 'स्वभावानुसार' या शब्दाचा अर्थ असा की ज्ञानी पुरुषाची प्रकृती निर्दोष आहे. तो प्रकृतीच्या ताब्यात नसतो; उलट प्रकृती त्याच्या ताब्यात असते. कर्मांचे फलदायी होण्याचे मूळ बीज म्हणजे कर्तृत्वबुद्धी आणि स्वार्थबुद्धी. ज्ञानी पुरुषात कर्तृत्वबुद्धी किंवा स्वार्थबुद्धी नसते. त्यातून केवळ क्रिया घडते. बंधनकारक कर्म घडते, केवळ क्रिया किंवा कर्म नव्हे. म्हणून इथे 'वागतो' हा शब्द वापरला आहे. त्याची प्रवृत्ती इतकी शुद्ध असते की, त्यातून घडणारी कर्मेही अत्यंत पवित्र असतात आणि साधकांसाठी आदर्श असतात.
प्रवृत्ती ही मागील आणि वर्तमान जन्मातील संस्कार, पालकांचे संस्कार, वर्तमान सहवास, शिक्षण, वातावरण, अभ्यास, उपासना, चिंतन, कर्म, वृत्ती इत्यादींवरून बनते. ही प्रवृत्ती सर्व मानवांमध्ये भिन्न असते आणि ती निर्दोष करण्याची सर्वांना मुभा आहे. व्यक्तिगत प्रवृत्तीचा विविधता ज्ञानी पुरुषांमध्येही असतो. चैतन्यात विविधता नसते, पण प्रकृतीत (प्रवृत्तीत) नैसर्गिक विविधता असते. प्रकृती स्वभावतःच विविधतामय असते. ज्याप्रमाणे, एकाच जातीतील आंब्याची झाडे इत्यादींमध्येही सूक्ष्म फरक असतो, त्याप्रमाणे प्रकृती (प्रवृत्ती) शुद्ध असली तरी ज्ञानी पुरुषांमध्ये प्रकृतीचा विविधता असतो.
ज्ञानी पुरुषाची प्रवृत्ती शुद्ध (राग-द्वेषरहित) असल्यामुळे तो प्रकृतीच्या ताब्यात नसतो. याच्या उलट, अपवित्र प्रवृत्तीचे (राग-द्वेषयुक्त प्रवृत्तीचे) मनुष्य स्वतः निर्माण केलेल्या वशीकरणाने बाधित होऊन कर्म करतात.
'मग संयमाने काय साध्य होणार?' – ज्यांची प्रवृत्ती अत्यंत शुद्ध आणि उत्तम आहे अशांची कर्मेही त्यांच्या प्रकृतीनुसारच घडतात. मग ज्यांची प्रवृत्ती अपवित्र (राग-द्वेषयुक्त) आहे अशा माणसांची कर्मे निश्चितच प्रकृतीनुसार घडतील. या बाबतीत त्यांना बळाचा उपयोग होणार नाही. जी जशी प्रवृत्ती असेल तशाच प्रकारे वागावे लागेल. प्रवृत्ती अपवित्र असेल तर ती माणसाला अपवित्र कर्मात गुंतवेल; शुद्ध असेल तर शुद्ध कर्मात गुंतवेल.
अर्जुनही युद्धरूपी कर्तव्यकर्म बळाने सोडू इच्छितो तेव्हा, प्रभू त्याला सांगतात की, तुझी स्वतःची प्रकृती तुला युद्धात गुंतवेल – 'प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति' (१८.५९); कारण क्षत्रियधर्म (युद्ध इ.) करण्याची तुझ्या प्रवृत्तीत नैसर्गिक प्रवाह आहे. म्हणून तुझ्या स्वभावसिद्ध कर्मांनी बद्ध होऊन तू विवश होऊन लढशील, म्हणजे तुझे बळ येथे उपयोगी पडणार नाही – 'तत्कुरुष्व मदर्पणम्' (१८.६०).
ज्याप्रमाणे, ताशी शंभर मैल वेगाने चालणारी गाडी आपल्या ठराविक क्षमतेपेक्षा जास्त धावू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषातूनही त्याच्या शुद्ध प्रकृतीविरुद्ध कोणतीही क्रिया घडणार नाही. ज्यांची प्रकृती अपवित्र आहे त्यांची प्रकृती ही बिघडलेल्या गाडीप्रमाणे असते. बिघडलेली गाडी दुरुस्त करण्यासाठी दोन मुख्य उपाय आहेत: (१) स्वतः गाडी दुरुस्त करणे, आणि (२) गाडी फॅक्टरीत पाठवणे. त्याप्रमाणे अपवित्र प्रकृती शुद्ध करण्यासाठी दोन मुख्य उपाय आहेत: (१) राग-द्वेषरहित कर्म करणे (गीता ३.३४), आणि (२) प्रभूची शरण जाणे (गीता १८.६२). गाडी चांगली चालली तर आपण तिच्या ताब्यात नसतो; गाडी बिघडली तर आपण तिच्या ताब्यात असतो. त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष, प्रकृती शुद्ध असल्यामुळे प्रकृतीच्या ताब्यात नसतो आणि अज्ञानी मनुष्य, प्रकृती अपवित्र असल्यामुळे प्रकृतीच्या ताब्यात असतो.
ज्या मनुष्याची बुद्धी भौतिकतेला (भोग आणि संग्रह) महत्त्व देते तो मनुष्य कितीही पंडित असला तरी पतनालाच पात्र ठरतो. पण ज्या मनुष्याची बुद्धी भौतिकतेला महत्त्व देत नाही आणि ज्याचे एकमेव ध्येय ईश्वरप्राप्ती आहे तो मनुष्य पंडित नसला तरी उन्नतीला पात्र ठरतो. कारण, भोग आणि संग्रह नसून केवळ परमात्मप्राप्ती हेच ध्येय असल्यामुळे त्याच्या सर्व वृत्ती, विचार, कर्म इत्यादी उन्नतीसाठी अनुकूल होतात. म्हणून साधकाने प्रथम ईश्वरप्राप्ती हे ध्येय बनवावे, मग त्या ध्येयसिद्धीसाठी राग-द्वेषरहित कर्तव्यकर्मे करावीत. राग-द्वेषापासून मुक्त राहण्याचे सोपे साधन म्हणजे प्राप्त झालेले शरीर इत्यादी स्वतःचे व स्वतःसाठीचे न मानता, त्यांचा परोपकारार्थ उपयोग करणे आणि इतरांकडून काहीही मागणे नाही अशी वृत्ती ठेवणे.
प्रकृतीच्या ताब्यातून मुक्त होण्यासाठी साधकाने आदर्श डोळ्यासमोर ठेवून कर्तव्यकर्मे करावीत. आदर्श दोन प्रकारचे असू शकतात: (१) प्रभूचे उपदेश (तत्त्व), आणि (२) महात्म्यांचे आचरण. आदर्श डोळ्यासमोर ठेवून वागणाऱ्या माणसाची प्रकृती शुद्ध होते आणि त्याला सदैव प्राप्त असलेला परमसत्यानुभव येतो. याच्या उलट, आदर्श डोळ्यासमोर न ठेवता वागणारा मनुष्य सर्व कर्मे राग-द्वेषाने करतो, ज्यामुळे राग-द्वेष दृढ होतात आणि त्याचे पतन होते – 'विनश्यत्यचेतनः' (गीता ३.३२).
ज्याप्रमाणे नदीचा प्रवाह आपण थांबवू शकत नाही, पण कालवा बांधून त्याची दिशा वळवू शकतो, त्याप्रमाणे कर्मांचा प्रवाह आपण थांबवू शकत नाही, पण त्याची दिशा वळवू शकतो. निःस्वार्थबुद्धीने, केवळ परोपकारार्थ कर्म करणे हे कर्मप्रवाहाची दिशा वळवणे होय. स्वतःसाठी अगदी थोडे कर्म केले तरी कर्मप्रवाहाची दिशा वळणार नाही. अर्थात, केवळ परोपकारार्थ कर्म केल्याने कर्मप्रवाहाची दिशा जगाकडे वळते आणि साधक कर्मबंधनातून मुक्त होतो.
प्रत्येक मानव आपल्या स्वभावासह जन्माला येतो; म्हणून त्याला आपल्या स्वभावानुसार वागावे लागते. म्हणून प्रकृती शुद्ध करण्याचा उपाय आता पुढील श्लोकात प्रभू सांगत आहेत.
★🔗
