**३.३४** प्रत्येक इंद्रियाच्या प्रत्येक विषयामध्ये, अनुकूलता आणि प्रतिकूलता यांच्या आधारे मनुष्यामध्ये राग आणि द्वेष स्थापित झालेले आहेत. या दोघांच्या ताब्यात जाऊ नये, कारण तेच (आध्यात्मिक मार्गातील) शत्रू आहेत.
**टीका:** 'प्रत्येक इंद्रियाच्या प्रत्येक विषयामध्ये' या वाक्यात 'इंद्रियस्य' (इंद्रियाचा) हा शब्द दोनदा वापरला आहे, यावरून स्पष्ट होते की *प्रत्येक* इंद्रियासाठी (श्रवण, स्पर्श, दृष्टी, रस, घ्राण) आणि *प्रत्येक* विषयासाठी (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) राग आणि द्वेष वेगळे स्थापित आहेत. अर्थ असा की, अनुकूलता आणि प्रतिकूलता या कल्पनेवर आधारित, मनुष्याचे राग-द्वेष प्रत्येक इंद्रियाच्या प्रत्येक विषयात स्थापित राहतात. जेव्हा इंद्रियांच्या एखाद्या विषयाबद्दल अनुकूलतेची भावना असते, तेव्हा त्या विषयाबद्दल 'राग' निर्माण होतो; आणि जेव्हा प्रतिकूलतेची भावना असते, तेव्हा त्याबद्दल 'द्वेष' निर्माण होतो.
वास्तवात, राग-द्वेष हे विषयांमध्येच असतात असे नाही. तसे असते तर तोच विषय सर्वांना समान रीतीने आनंददायी किंवा अप्रिय ठरला असता. पण तसे होत नाही; उदाहरणार्थ, पाऊस शेतकऱ्याला आनंददायी असतो पण कुंभाराला अप्रिय असतो. एकाच व्यक्तीला सुद्धा एखादा विषय नेहमीच आनंददायी किंवा अप्रिय असत नाही; उदाहरणार्थ, थंड हवा उन्हाळ्यात चांगली वाटते पण हिवाळ्यात वाईट वाटते. अशाप्रकारे, सर्व विषय केवळ स्वतःच्या अनुकूलता किंवा प्रतिकूलतेच्या भावनेमुळेच आनंददायी किंवा अप्रिय दिसतात. दुसऱ्या शब्दांत, मनुष्य स्वतःची अनुकूल किंवा प्रतिकूल भावना विषयांवर आरोपून त्यांना चांगले किंवा वाईट मानतो आणि त्यामुळे राग-द्वेष निर्माण करतो. म्हणूनच प्रभूंनी सांगितले आहे की राग-द्वेष प्रत्येक इंद्रियाच्या प्रत्येक विषयात स्थापित आहेत.
खरे तर, राग-द्वेष हे कल्पित 'अहं' (अहंकार) यामध्ये असतात. देहाशी असलेला कल्पित संबंध म्हणजे 'अहं'. म्हणून, देहाशी असलेला कल्पित संबंध जोपर्यंत राहतो, तोपर्यंत त्यामध्येच राग-द्वेष असतात आणि हेच राग-द्वेष बुद्धी, मन, इंद्रिये आणि त्यांच्या विषयांमध्ये अनुभवास येतात. याच अध्यायातील ३७ ते ४३ या श्लोकांमध्ये प्रभूंनी याच राग-द्वेषांना 'काम' आणि 'क्रोध' अशी नावे दिली आहेत. काम आणि क्रोध हे राग-द्वेषांचे स्थूल रूप आहेत. चाळिसाव्या श्लोकात सांगितले आहे की हा 'काम' इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांमध्ये वास करतो. कारण 'काम' हा विषयांप्रमाणेच या (इंद्रिय, मन, बुद्धी) मध्ये अनुभवास येतो, म्हणून प्रभूंनी त्यांना कामाचे निवासस्थान म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे राग-द्वेष केवळ विषयांमध्ये अनुभवास येतात, त्याचप्रमाणे ते केवळ इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांमध्ये अनुभवास येतात. ही इंद्रिये, मन, बुद्धी ही केवळ कर्म करण्याची साधने (ओजारे) आहेत. त्यांमध्ये काम-क्रोध किंवा राग-द्वेष कोठे आहे? शिवाय, दुसऱ्या अध्यायातील एकोणसष्टाव्या श्लोकात प्रभू म्हणतात की, जो पुरुष इंद्रियांद्वारे विषयांचा ग्रहण करणे टाळतो, त्याच्यासाठी विषय नाहीसे होतात, पण त्याच्या ठायी असलेला त्यांच्यावरील राग नाहीसा होत नाही. हा राग केवळ परमात्मसाक्षात्कार झाल्यावर नाहीसा होतो.
'या दोघांच्या ताब्यात जाऊ नये' या शब्दांद्वारे प्रभू साधकाला आश्वासन देतात की, जेव्हा राग-द्वेषांची वृत्ती उद्भवते, तेव्हा त्याने साधन किंवा साध्य याबद्दल कधीही नैराश्य पावू नये. उलट, राग-द्वेष या वृत्तीच्या ताब्यात जाऊन कोणतेही कर्म करू नये किंवा टाळू नये. कर्मात प्रवृत्ती किंवा निवृत्ती शास्त्रानुसारच व्हावी (गीता १६.२४). जर साधकाची प्रवृत्ती किंवा निवृत्ती राग-द्वेषांवर आधारित असेल, तर त्या साधकाने राग-द्वेषांच्या ताब्यात जाणे झाले. रागामुळे झालेली प्रवृत्ती किंवा निवृत्ती 'राग'ाला बळकट करते आणि द्वेषामुळे झालेली प्रवृत्ती किंवा निवृत्ती 'द्वेष'ाला बळकट करते. अशा राग-द्वेषांच्या बळकटीमुळे अधःपातच होतो.
जेव्हा एखादा साधक ऐहिक व्यवहार सोडून भजनात प्रवृत्त होतो, तेव्हा अनेक अनुकूल आणि प्रतिकूल वासना (स्फुरणा) उद्भवून त्याला चिंता होऊ लागते. येथे प्रभू साधकाला असे आश्वासन देतात की, या स्फुरणांबद्दल त्याने चिंता करू नये. खरेतर, या स्फुरणांचे वास्तव अस्तित्व नसते; कारण त्या उद्भवतात; आणि जे उत्पन्न होते ते नाश पावते हे तत्त्व आहे. म्हणून, विचारपूर्वक पाहिले तर स्फुरणा येत नाहीत, तर जात आहेत. कारण ऐहिक व्यवहारात असताना, अवकाश नसल्यामुळे वासना दडपल्या जातात आणि ऐहिक व्यवहार सोडताच अवकाश मिळाल्यामुळे जुन्या वासना या स्फुरणांच्या रूपात बाहेर पडू लागतात. म्हणून साधकाने या अनुकूल किंवा प्रतिकूल स्फुरणांबद्दलही राग-द्वेष वाढवू नये; उलट, स्वतः निर्लिप्त राहून त्यांची काळजीपूर्वक दुर्लक्ष करावी. त्याचप्रमाणे, विषय, व्यक्ती, विषय इत्यादींबद्दलही राग-द्वेष वाढवू नये.
**राग-द्वेष जिंकण्याचे साधन**
राग-द्वेषांच्या ताब्यात जाऊन केलेल्या कर्मांमुळे राग-द्वेष बळकट (शक्तिशाली) होतात आणि अशुद्ध स्वभावाचे रूप धारण करतात. स्वभाव अशुद्ध झाला की, त्याच्या अधीनतेत राहावे लागते. अशा अशुद्ध स्वभावाच्या प्रेरणेने केलेली कर्मे मनुष्याला बांधतात. म्हणून राग-द्वेषांच्या ताब्यात जाऊन कोणतेही कर्म करू नये किंवा टाळू नये — हा उपाय येथे सांगितला आहे. याआधी प्रभूंनी सांगितले आहे की, जो माझ्या उपदेशाचे पालन करतो तो कर्मबंधनातून मुक्त होतो (गीता ३.३१). म्हणून, राग-द्वेष या वृत्तीच्या ताब्यात न जाता, प्रभूंच्या उपदेशानुसार कर्मे करून राग-द्वेष सहज नष्ट होतात. अर्थ असा की, साधकाने सर्व कर्मे आणि स्वतःही प्रभूला अर्पण करावी आणि हे मानावे की, कर्मे माझ्यासाठी नाहीत, तर केवळ प्रभूसाठी आहेत; ज्या देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादींद्वारे कर्मे होतात, तीही केवळ प्रभूची आहेत; आणि मीही केवळ प्रभूचा आहे. मग, कामना न करता, ममतेशिवाय आणि चिंताशिवाय कर्तव्यरूप कर्मे करून राग-द्वेष नष्ट होतात. अशाप्रकारे, प्रभूंचा उपदेश म्हणजेच तत्त्व स्वतःपुढे ठेवूनच कोणत्याही कर्मात प्रवृत्त व्हावे किंवा निवृत्त व्हावे.
संपूर्ण सृष्टी प्रकृतीचे कार्य आहे आणि देह हा सृष्टीचाच एक भाग आहे. देहाबद्दल आसक्ती जोपर्यंत आहे, तोपर्यंत राग-द्वेष आहेत, म्हणजे मनुष्य आवडीने किंवा नावडीने गोष्टी स्वीकारतो किंवा टाळतो. हीच आवड-नावड हे राग-द्वेषांचे सूक्ष्म रूप आहे. राग-द्वेषांमुळे झालेली प्रवृत्ती किंवा निवृत्ती राग-द्वेषांना बळकट करते; पण शास्त्र स्वतःपुढे ठेवून कोणतेही कर्म करणे किंवा टाळणे यामुळे राग-द्वेष नष्ट होतात. कारण शास्त्रानुसार वागल्याने स्वतःच्या आवडी-नावडीचे प्राबल्य संपते. जर कोणाला शास्त्र माहीत नसेल, तर त्याच्यासाठी महर्षि वेदव्यासांचे वचन आहे: "हे मानवहो! धर्माचे सार ऐका आणि ऐकून ते दृढ धरा: 'जे आपल्याला अप्रिय आहे ते इतरांस करू नये.'" (पद्म पुराण, सृष्टि १९.३५५-५६). मुक्त महात्मेही केवळ शास्त्राच्या आज्ञेचा आदर करतात. म्हणूनच, श्राद्धात पिंडदान करताना पित्याचा हात साक्षात उपस्थित असतानाही, भीष्म पितामहांनी शास्त्राज्ञेनुसार कुशावर पिंडदान केले (महाभारत, अनुशासन ८४.१५-२०). म्हणून साधकाने सर्व कर्मे केवळ शास्त्राज्ञेनुसारच करावीत.
राग-द्वेष नष्ट करण्याची इच्छा असलेल्या साधकांसाठी, कर्म करण्यात शास्त्राचे प्रमाण आवश्यक आहे. परंतु, ज्या महात्म्याच्या ठायी राग-द्वेष पूर्णपणे नाहीसे झाले आहेत, त्याचे हृदय इतके निर्मळ आणि निष्कलंक होते की, त्याला शिक्षण असो वा नसो, वेदांचा अर्थ त्याच्या ठायी स्वतःस्फूर्तपणे प्रकट होतो. त्याच्या हृदयात जे उद्भवते ते शास्त्रानुसारच असते (टीका पृ. १७८). राग-द्वेषांच्या पूर्ण अभावामुळे, शास्त्रविरुद्ध कर्मे त्या महात्म्याने कधीही केली जात नाहीत. त्याचा स्वभाव स्वतःस्फूर्तपणे शास्त्रानुसार बनतो. म्हणूनच अशा महात्म्याचे आचरण आणि वचन इतर माणसांसाठी आदर्श बनते (गीता ३.२१). म्हणून, त्या महात्म्याच्या आचरणाचे आणि वचनांचे अनुसरण करून साधकाचे राग-द्वेषही नष्ट होतात.
काहींचे मत आहे की, राग-द्वेष हे अंतःकरणाचे स्वाभाविक धर्म आहेत आणि म्हणून ते नष्ट होऊ शकत नाहीत. पण हा मत युक्तिसंगत वाटत नाही. वास्तवात, राग-द्वेष हे अंतःकरणाचे आगंतुक विकार आहेत, स्वाभाविक धर्म नाहीत. जर ते स्वाभाविक धर्म असते, तर अंतःकरण जागृत असताना राग-द्वेषही उपस्थित असले पाहिजेत, म्हणजे ते नेहमीच अनुभवास येणे आवश्यक आहे. पण ते नेहमी अनुभवास येत नाहीत, तर केवळ कधी कधी येतात. साधकांचा अनुभव आहे की, साधना करता करता राग-द्वेष हळूहळू कमी होतात. जे कमी होते ते नाशवंत असते. हे देखील सिद्ध करते की, राग-द्वेष हे अंतःकरणाचे स्वाभाविक धर्म नाहीत. प्रभूंनी राग-द्वेषांना 'मनोगत' म्हटले आहे: "हे पार्था, मनात वास करणारे सर्व काम" (गीता २.५५), म्हणजे ते मनात येतात, ते कायमचे वास करीत नाहीत. शिवाय, प्रभूंनी राग-द्वेषांना विकार म्हटले आहे (गीता १३.६) आणि इष्ट-अनिष्ट प्राप्तीमध्ये मनाची स्थिर समतोलता हे साधन म्हटले आहे (गीता १३.९). जर राग-द्वेष हे अंतःकरणाचे स्वाभाविक धर्म असते, तर ही समतोलतेची अवस्था साधनच होऊ शकली नसती. धर्म हा कायमचा असतो, तर विकार हा अनित्य असतो, म्हणजे येतो-जातो. राग-द्वेष अंतःकरणात येतात-जातात; म्हणून ते नष्ट करता येतात.
प्रकृती (जड) आणि पुरुष (चैतन्य) हे भिन्न आहेत. या दोघांतील विवेक हा स्वयंसिद्ध आहे. पुरुष, या विवेकाला महत्त्व न देता, प्रकृतीपासून जन्मलेल्या देहाशी तादात्म्य करून स्वतःला देहात्मक मानतो. जडाचे चैतन्याशी असलेले हे तादात्म्य म्हणजे 'अहं' आणि यामध्येच राग-द्वेष वास करतात. अर्थ असा की, राग-द्वेष हे अहंतेत (अहंभावात) वास करतात आणि अहंता राग-द्वेषांमुळे बळकट होते. हेच राग-द्वेष बुद्धीमध्ये अनुभवास येतात, त्यामुळे तत्त्व इत्यादींवर आधारित स्वतःचे मत आनंददायी वाटते आणि इतरांचे मत अप्रिय वाटते. मग हेच राग-द्वेष मनामध्ये अनुभवास येतात, त्यामुळे मनाला अनुकूल गोष्टी आनंददायी वाटतात आणि प्रतिकूल गोष्टी अप्रिय वाटतात. मग हेच राग-द्वेष इंद्रियांमध्ये अनुभवास येतात, त्यामुळे इंद्रियांना अनुकूल विषय आनंददायी वाटतात आणि प्रतिकूल विषय अप्रिय वाटतात. हेच राग-द्वेष इंद्रियांच्या विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) स्वतःच्या अनुकूलता-प्रतिकूलतेच्या भावनेवर आधारित अनुभवास येतात. म्हणून, अहंतेच्या (जड-चैतन्य तादात्म्याच्या) ग्रंथीच्या विलय झाल्यावर राग-द्वेष पूर्णपणे नष्ट होतात, कारण राग-द्वेष हे केवळ अहंतेवरच आधारित आहेत.
'मी सेवक आहे'; 'मी साधक आहे'; 'मी भक्त आहे' — ज्या 'अहं' मध्ये हे सेवक, साधक, भक्त वास करतात, त्याच 'अहं' मध्ये राग-द्वेषही वास करतात. राग-द्वेष हे केवळ जडातही नाहीत आणि केवळ चैतन्यातही नाहीत, तर जड-चैतन्य यांच्या कल्पित संबंधात आहेत. जड-चैतन्य यांच्या कल्पित संबंधात असले तरी, हे राग-द्वेष प्रामुख्याने जडातच वास करतात. जड-चैतन्य तादात्म्यात, जडाचा आकर्षण जड भागातच होतो, पण तादात्म्यामुळे तो चैतन्यात आहे असे वाटते. जडाचा आकर्षण म्हणजे राग. म्हणून, जेव्हा साधक देहालाच (जडालाच) स्वतःचे स्वरूप मानतो, तेव्हा त्याला राग-द्वेष नष्ट करण्यात अडचण येते. पण स्वतःच्या चैतन्य स्वरूपाकडे दृष्टी ठेवल्यास, त्याला राग-द्वेष नष्ट करण्यात अडचण वाटत नाही. कारण राग-द्वेष स्वतःसिद्ध नाहीत, तर जडाशी (असताशी) असलेल्या संबंधातून उत्पन्न होतात.
जर सत्संग, भजन, ध्यान इत्यादींमध्ये 'राग' असेल, तर संसाराबद्दल 'द्वेष' राहील; पण जर 'प्रेम' असेल, तर संसाराबद्दल द्वेष राहणार नाही, तर संसाराबद्दल उदासीनता (वैराग्य) राहील (टीका पृ. १७९). संसारातील एका विषयाबद्दल रागामुळे दुसऱ्या विषयाबद्दल द्वेष निर्माण होतो, पण ईश्वराबद्दल प्रेमामुळे संसाराबद्दल वैराग्य निर्माण होतो. वैराग्यामुळे संसारातून सुखाचा उपभोग घेण्याची इच्छा संपते आणि संसाराची सेवा स्वतःस्फूर्तपणे होऊ लागते. त्यामुळे, देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी यांच्यासह 'अहं' हाही संसाराच्या सेवेत स्वतःस्फूर्तपणे रत होतो. परिणामी, देह इत्यादींसह 'अहं' याच्याशी असलेला संबंध तुटल्यावर त्यामध्ये वास करणारे राग-द्वेष पूर्णपणे नष्ट होतात.
मनुष्याची कर्मे एकतर स्वभावावर किंवा तत्त्वावर आधारित असतात. केवळ आध्यात्मिक प्रगतीसाठी कर्मे करणे म्हणजे तत्त्वावर आधारित कर्मे करणे. स्वभाव दोन प्रकारचा असतो: राग-द्वेषरहित (शुद्ध) आणि राग-द्वेषयुक्त (अशुद्ध). स्वभाव नष्ट करता येत नाही, पण त्याला निश्चितपणे शुद्ध म्हणजे राग-द्वेषरहित करता येते. ज्याप्रमाणे गंगा गंगोत्रीपासून निघते; गंगोत्री एवढा किंवा त्यापेक्षा उंच बंधारा बांधला तर गंगेचा प्रवाह थांबवता येईल. पण तसे करणे सोपे काम नाही. तथापि, गंगेतून कालवे खणून तिचा प्रवाह वेगळ्या दिशेने वळवता येतो. त्याचप्रमाणे, स्वाभाविक कर्मांचा प्रवाह नष्ट करता येत नाही, पण त्याला बदलता येतो, म्हणजे त्याला राग-द्वेषरहित करता येतो — हे गीतेचे गहन तत्त्व आहे. राग-द्वेषांमुळे झालेल्या कर्मांमध्ये, प्रवृत्ती आणि निवृत्ती इतकी अडथळा नसते, जितके राग-द्वेष स्वतः अडथळा आहेत. म्हणूनच प्रभूंनी केवळ राग-द्वेषांचा त्याग करणाऱ्यालाच खरा त्यागी म्हटले आहे (गीता १८.१०). साधारणतः, साधकाचे लक्ष राग-द्वेषांकडे जात नाही, म्हणून त्याची प्रवृत्ती आणि निवृत्ती राग-द्वेषांमुळेच होते. म्हणून, राग-द्वेषांपासून मुक्त व्हायचे असेल तर साधकाने सर्व कर्मे केवळ तत्त्व स्वतःपुढे ठेवूनच करावीत. मग त्याचा स्वभाव स्वतःस्फूर्तपणे तत्त्वानुसार आणि शुद्ध बनेल.
राग-द्वेषयुक्त स्फुरणा उद्भवली तर, तिच्याप्रमाणे वागल्याने राग-द्वेष बळकट होतात आणि तिच्याप्रमाणे न वागता तत्त्वाप्रमाणे वागल्याने राग-द्वेष नष्ट होतात.
शुभ-अशुभ स्फुरणांबद्दल राग-द्वेष असू नयेत. साधकाने, मनात उद्भवणाऱ्या स्फुरणांना स्वतःच्या म्हणून स्वीकार न करता, त्यांच्याशी कोणत्याही प्रकारे संबंध न ठेवता, त्यांना पाठिंबा न देता आणि विरोध न करता वागावे.
जर साधक स्वतःला राग-द्वेष दूर करण्यास असमर्थ पाहत असेल, तर त्याने सर्वशक्तिमान, परम हितैषी प्रभूच्या शरण जावे. मग, प्रभूच्या कृपेने त्याचे राग-द्वेष दूर होतील (गीता ७.१४) आणि परम शांती प्राप्त होईल (गीता १८.६२). देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण इत्यादींसह कल्पित 'अहं' आणि सर्व ऐहिक पदार्थ — हे सर्व केवळ प्रभूचे आहेत असे मानणे, हेच प्रभूच्या शरण जाणे आहे. मग, प्रभूच्या प्रसन्नतेसाठी, प्रभूने दिलेल्या सामग्रीने केवळ प्रभूच्या लोकांची सेवा करावी आणि बदल्यात काहीही इच्छा करू नये. बदल्यात काहीही इच्छा करणे म्हणजे जडाशी संबंध ठेवणे. निःस्वार्थ बुद्धीने संसाराची सेवा करणे हे राग-द्वेष नष्ट करण्याचे अचूक साधन आहे. जे काही आहे ते, स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण देहापासून ते कल्पित 'अहं' पर्यंत, संसाराच्या सेवेतच लावावे. कारण ह्या सर्व गोष्टी मुळात संसारापासून भिन्न नाहीत. त्यांना संसारापासून वेगळे (स्वतःचे) मानणे हेच बंधन आहे. स्थूल देहाद्वारे कर्म आणि विषयांचा सुखोपभोग घेऊ नये, सूक्ष्म देहाद्वारे चिंतनाचा सुखोपभोग घेऊ नये, कारण देहाद्वारे स्थिरतेचा सुखोपभोग घेऊ नये. खरेतर, मानवी देह स्वतःच्या सुखासाठी अजिबात नाही — "हे देहा, इंद्रियविषयांचा फल इच्छू नकोस." (मानस ७.४४.१)
आणखी एक मुद्दा: ज्या देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी, पदार्थ इत्यादींद्वारे सेवा केली जाते, ते सर्व संसाराचेच अवयव आहेत. जेव्हा संसारच माझा नाही, तेव्हा त्याचा अवयव माझा कसा? या देह इत्यादींना स्वतःचे मानल्याने खरी सेवा होऊ शकत नाही; कारण यामुळे आसक्ती आणि स्वार्थ निर्माण होतो. म्हणून, या गोष्टी ज्याची सेवा केली जाते त्याच्याच आहेत असे मानावे. ज्याप्रमाणे भक्त पदार्थांना केवळ प्रभूचे मानून प्रभूला अर्पण करतो — "हे गोविंदा, तुझे जे आहे ते तुलाच अर्पण करतो" — त्याचप्रमाणे कर्मयोगी पदार्थांना केवळ संसाराचे मानून संसाराला अर्पण करतो.
**सेवेसंबंधी एक गहन मुद्दा**
जो स्वतःसाठी कधीही काही इच्छित नाही, तोच सेवा करू शकतो. सेवेसाठी धन इत्यादींची इच्छा ही खरेतर इच्छाच आहे; कारण सेवा करण्याची इच्छा स्वतःच धन इत्यादींची इच्छा निर्माण करते. म्हणून, संधी मिळाली आणि समर्थ्य असेल तर सेवा करावी, पण सेवा करण्याची इच्छा करू नये
★🔗
