**३.३४** प्रत्येक इन्द्रियको आफ्नो–आफ्नो विषयमा राग र द्वेष मानिसमा रहिरहेका छन्, ती दुवैको वशमा नपर्नु; किनभने ती नै (आध्यात्मिक मार्गमा) शत्रु हुन्।
**टिप्पणी:** 'प्रत्येक इन्द्रियको आफ्नो–आफ्नो विषयमा' भन्ने वाक्यमा 'इन्द्रियस्य' (इन्द्रियको) शब्द दुई पटक प्रयोग गरिएको छ यसको लागि कि राग र द्वेष प्रत्येक इन्द्रिय (श्रवण, स्पर्श, दृष्टि, रस, घ्राण) को प्रत्येक आफ्नो–आफ्नो विषय (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध) मा छुट्टै–छुट्टै रहिरहेका छन्। अर्थात् मानिसको राग र द्वेष प्रत्येक इन्द्रियको प्रत्येक विषयमा अनुकूलता र प्रतिकूलताको भावनाका आधारमा रहिरहेका हुन्छन्। जब इन्द्रियको कुनै विषयप्रति अनुकूलताको भावना हुन्छ, त्यस विषयप्रति मानिसको 'राग' (आसक्ति) हुन्छ; जब प्रतिकूलताको भावना हुन्छ, त्यस विषयप्रति उसको 'द्वेष' हुन्छ।
वास्तवमा राग र द्वेष विषयहरूमा हुँदैनन्। यदि विषयहरूमै हुने भए त्यही विषय सबैलाई समान रूपले रुचाउने वा नरुचाउने हुन्थ्यो। तर यस्तो हुँदैन; जस्तो– वर्षा किसानलाई रुचाउँछ तर कुम्भकारलाई नरुचाउँछ। एउटै व्यक्तिलाई पनि विषय सधैं रुचाउने वा नरुचाउने हुँदैन; जस्तो– शीतल हावा गर्मीमा राम्रो लाग्छ तर जाडोमा नराम्रो लाग्छ। यसैले सबै विषयहरू आफ्नै अनुकूलता वा प्रतिकूलताको भावनाका कारणले मात्र रुचाउने वा नरुचाउने देखिन्छन्। अर्को शब्दमा, मानिसले आफ्नै अनुकूल वा प्रतिकूल भावनालाई विषयहरूमा आरोपण गरी तिनलाई राम्रो वा नराम्रो ठानेर राग वा द्वेष गर्छ। त्यसैले भगवान्ले भनेका छन् कि राग र द्वेष प्रत्येक इन्द्रियको प्रत्येक विषयमा रहिरहेका छन्।
सत्य त यो हो कि राग र द्वेष कल्पित 'म' (अहंकार, अहं) मा रहन्छन्। शरीरसँगको कल्पित सम्बन्धलाई नै 'म' भनिन्छ। त्यसैले शरीरसँगको कल्पित सम्बन्ध जबसम्म रहन्छ, राग र द्वेष त्यहीमा रहन्छन्, र यही राग–द्वेष बुद्धि, मन, इन्द्रिय र तिनका विषयहरूमा प्रतीत हुन्छन्। यस अध्यायको ३७ देखि ४३ सम्मका श्लोकहरूमा भगवान्ले यही राग–द्वेषलाई 'काम' र 'क्रोध' नामले उल्लेख गरेका छन्। काम र क्रोध राग–द्वेषको स्थूल रूप हुन्। चालीसौं श्लोकमा भनिएको छ कि यो 'काम' इन्द्रिय, मन र बुद्धिमा रहन्छ। 'काम' यिनीहरू (इन्द्रिय, मन, बुद्धि) मा पनि विषयहरू जस्तै प्रतीत हुन्छ भनेर नै भगवान्ले तिनलाई कामको आश्रय भनेका हुन्। जसरी राग–द्वेष विषयहरूमा मात्र प्रतीत हुन्छन्, त्यसैगरी ती इन्द्रिय, मन र बुद्धिमा पनि मात्र प्रतीत हुन्छन्। यी इन्द्रिय, मन र बुद्धि त कर्म गर्नका लागि मात्र साधन (उपकरण) हुन्। तिनमा कहाँ काम–क्रोध वा राग–द्वेष हुन सक्छ? यसबाहेक, दोस्रो अध्यायको उनान्साठीौं श्लोकमा भगवान्ले भन्नुहुन्छ कि इन्द्रियद्वारा विषयहरूलाई नगाँस्ने व्यक्तिका लागि विषयहरू नष्ट भए पनि, उसभित्र रहेको तिनप्रतिको आसक्ति नष्ट हुँदैन। यो आसक्ति परमात्माको साक्षात्कार भएमात्र नष्ट हुन्छ।
'ती दुवैको वशमा नपर्नु' भन्ने शब्दद्वारा भगवान्ले साधकलाई आश्वासन दिएका छन् कि जब राग–द्वेषको प्रवृत्ति उदय हुन्छ, तब उसले साधन वा साध्यको विषयमा कदापि निराश नहुनु। बरु राग–द्वेषको प्रवृत्तिको वशमा परेर कुनै कर्म गर्नु वा नगर्नु हुँदैन। कर्ममा प्रवृत्ति वा निवृत्ति शास्त्र अनुसार हुनुपर्छ (गीता १६.२४)। यदि साधकको कुनै कर्ममा प्रवृत्ति वा निवृत्ति राग–द्वेषका आधारमा हुन्छ भने त्यसको अर्थ साधक राग–द्वेषको वशमा पर्यो भन्ने हो। रागले प्रेरित गरेर गरिएको प्रवृत्ति वा निवृत्तिले 'राग'लाई बलियो बनाउँछ र द्वेषले प्रेरित गरेर गरिएको प्रवृत्ति वा निवृत्तिले 'द्वेष'लाई बलियो बनाउँछ। यसरी राग–द्वेष बलियो हुँदा पतन मात्र हुन्छ।
जब साधकले संसारका कार्यहरू त्यागेर भजनमा लाग्छ, तब संसारका धेरै अनुकूल र प्रतिकूल संस्कारहरू (स्फुरणा) उदय हुँदै गई उसलाई चिन्तित बनाउँछन्। यहाँ भगवान्ले साधकलाई यस्तो आश्वासन दिए जस्तै कि उसले यी स्फुरणाहरूको विषयमा चिन्तित नहुनु। वास्तवमा यी स्फुरणाहरूको कुनै वास्तविक अस्तित्व छैन; किनभने ती उदय हुन्छन्; र जो उत्पन्न हुन्छ त्यो नाशवान् हुन्छ भन्ने नियम छ। त्यसैले विचार गरेर हेर्दा स्फुरणाहरू आइरहेका होइनन्, बरु जाँदै छन्। कारण, संसारका कार्यहरूमा लागेको बेला अवकाश नभएकाले संस्कारहरू दबिएर रहन्छन्, र जब संसारका कार्यहरू त्यागिन्छ, अवकाश प्राप्त हुन्छ, र पुराना संस्कारहरू यी स्फुरणाहरूको रूपमा निस्कन थाल्छन्। त्यसैले साधकले यी अनुकूल वा प्रतिकूल स्फुरणाहरूप्रतिपनि राग वा द्वेष नबढाउनु; बरु आफैं विरक्त भई तिनलाई सावधानीपूर्वक उपेक्षा गर्नु। त्यसैगरी विषय, व्यक्ति, विषयवस्तु आदिप्रतिपनि राग–द्वेष नबढाउनु।
**राग–द्वेष जित्ने उपाय**
राग–द्वेषको वशमा परेर कर्म गर्दा राग–द्वेष बलियो (शक्तिशाली) हुन्छन् र अशुद्ध स्वभावको रूप लिन्छन्। स्वभाव अशुद्ध भएमा त्यसको वशमा रहिन्छ। यस्तो अशुद्ध स्वभावको प्रभावमा गरिएका कर्महरूले मानिसलाई बाँध्छन्। त्यसैले राग–द्वेषको वशमा परेर कुनै कर्म गर्नु वा नगर्नु हुँदैन—यही उपाय यहाँ बताइएको छ। यसभन्दा पहिले भगवान्ले भनेका छन् कि मेरो उपदेश अनुसार चल्ने व्यक्ति कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ (गीता ३.३१)। त्यसैले राग–द्वेषको प्रवृत्तिको वशमा नपरी भगवान्को उपदेश अनुसार कर्म गर्दा राग–द्वेष सजिलै नष्ट हुन्छन्। अर्थात् साधकले सबै कर्महरू र आफूलाई पनि भगवान्मा समर्पण गर्नु, र यो स्वीकार गर्नु कि कर्म मेरो लागि होइन, भगवान्कै लागि मात्र हो; जस शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदिद्वारा कर्म गरिन्छ, ती पनि भगवान्कै हुन्; र म पनि भगवान्कै हुँ। त्यसपछि कामना रहित, ममतारहित र चिन्तारहित भई कर्तव्य कर्म गर्दा राग–द्वेष नष्ट हुन्छन्। यसरी भगवान्को उपदेश अर्थात् सिद्धान्तलाई अगाडि राखेर मात्र कुनै कर्ममा प्रवृत्त वा निवृत्त हुनुपर्छ।
सम्पूर्ण सृष्टि प्रकृतिको कार्य हो, र शरीर सृष्टिको अंश हो। शरीरप्रति आसक्ति रहुँदासम्म राग–द्वेष रहन्छन्, अर्थात् मानिसले रुचाएर वा नरुचाएर वस्तुहरूलाई स्वीकार वा अस्वीकार गर्छ। यही रुचि–अरुचि नै राग–द्वेषको सूक्ष्म रूप हो। राग–द्वेषले प्रेरित गरेर गरिएको प्रवृत्ति वा निवृत्तिले राग–द्वेषलाई बलियो बनाउँछ; तर शास्त्रलाई अगाडि राखेर गरिएको कुनै पनि कर्ममा प्रवृत्ति वा निवृत्तिले राग–द्वेष नष्ट गर्छ। कारण, शास्त्र अनुसार कर्म गर्दा आफ्नै रुचि र अरुचिको प्राथमिकता हराउँछ। यदि कसैलाई शास्त्र थाहा छैन भने उसको लागि महर्षि वेदव्यासको वचन छ: "हे मनुष्यहरू! धर्मको सार सुन, र सुनेर दृढतापूर्वक धारण गर: 'आफूलाई अप्रिय लाग्ने कुरा अरूलाई नगर्नु।'" (पद्म पुराण, सृष्टि १९.३५५-५६)। मुक्त महापुरुषहरूले पनि शास्त्रको आज्ञालाई मात्र सम्मान गर्छन्। त्यसैले पितृका श्राद्धमा पिण्ड दिँदा आफ्नो बाबुको हात स्पष्ट देखिए पनि भीष्म पितामहले शास्त्रको आज्ञा अनुसार कुशको तृणमा पिण्ड दिए (महाभारत, अनुशासन ८४.१५-२०)। त्यसैले साधकले सबै कर्म शास्त्रको आज्ञा अनुसार मात्र गर्नुपर्छ।
राग–द्वेष नष्ट गर्न चाहने साधकहरूका लागि कर्म गर्दा शास्त्रको प्रमाण आवश्यक छ। तर राग–द्वेषबाट पूर्ण रूपमा मुक्त भएको महापुरुषको हृदय यति शुद्ध र निर्मल हुन्छ कि वेदको तात्पर्य त्यसमा स्वतः प्रकट हुन्छ, उ पढेको होस् वा नहोस्। उसको हृदयमा जे उठ्छ त्यो शास्त्र अनुकूल हुन्छ (टिप्पणी पृ. १७८)। राग–द्वेषको पूर्ण अभावले गर्दा शास्त्रले निषिद्ध गरेका कर्म त्यो महापुरुषले कहिल्यै गर्दैन। उसको स्वभाव स्वतः शास्त्र अनुकूल हुन्छ। यसैले त्यस्ता महापुरुषको आचरण र वचन अन्य मानिसहरूका लागि आदर्श बन्छ (गीता ३.२१)। त्यसैले त्यो महापुरुषको आचरण र वचनको अनुसरण गर्दा साधकको राग–द्वेष पनि नष्ट हुन्छन्।
केहीको विश्वास छ कि राग–द्वेष अन्तःकरणका स्वाभाविक धर्म हुन् र त्यसैले नष्ट हुन सक्दैनन्। तर यो मत तर्कसंगत देखिँदैन। वास्तवमा राग–द्वेष अन्तःकरणका आगन्तुक विकार हुन्, स्वाभाविक धर्म होइनन्। यदि ती स्वाभाविक धर्म भए जब–जब अन्तःकरण जाग्रत अवस्थामा हुन्छ, राग–द्वेष पनि हुनुपर्छ, अर्थात् ती सधैं प्रतीत हुनुपर्छ। तर ती सधैं प्रतीत हुँदैनन्, कहिलेकाहीँ मात्र प्रतीत हुन्छन्। साधकहरूको अनुभव हो कि साधना गर्दा राग–द्वेष क्रमशः कम हुँदै जान्छन्। जो कम हुन्छ त्यो नाशवान् हुन्छ। यसले पनि प्रमाणित गर्छ कि राग–द्वेष अन्तःकरणका स्वाभाविक धर्म होइनन्। भगवान्ले राग–द्वेषलाई 'मनोगत' भनेका छन्: "हे पार्थ! मनमा रहने सबै कामनाहरू" (गीता २.५५), अर्थात् ती मनमा आउँछन्, स्थायी रूपमा बस्दैनन्। यसबाहेक, भगवान्ले राग–द्वेषलाई विकार भनेका छन् (गीता १३.६) र सुख–दुःख प्राप्तिमा मनको स्थिर समताभावलाई साधन भनेका छन् (गीता १३.९)। यदि राग–द्वेष अन्तःकरणका स्वाभाविक धर्म भए यो समताभाव कदापि साधन बन्न सक्दैनथ्यो। धर्म स्थायी हुन्छ, जबकि विकार अस्थायी हुन्छ, अर्थात् आउँछ र जान्छ। राग–द्वेष अन्तःकरणमा आउँछन् र जान्छन्; त्यसैले ती नष्ट गर्न सकिन्छ।
प्रकृति (जड) र पुरुष (चेतन) भिन्न छन्। यी दुईको विवेक स्वतःसिद्ध छ। पुरुषले यस विवेकलाई महत्त्व नदिई प्रकृतिजन्य शरीरसँग तादात्म्य गरी आफूलाई सीमित मान्छ। जड र चेतनको यो तादात्म्यलाई नै 'म' (अहं) भनिन्छ, र राग–द्वेष यहीमा रहन्छन्। अर्थात् राग–द्वेष अहंतामा रहन्छन्, र अहंता राग–द्वेषद्वारा बलियो हुन्छ। यही राग–द्वेष बुद्धिमा प्रतीत हुन्छ, जसद्वारा सिद्धान्त आदिका आधारमा आफ्ना मत रुचाउँछन् र अरूका मत नरुचाउँछन्। त्यसपछि यही राग–द्वेष मनमा प्रतीत हुन्छ, जसद्वारा मनप्रति अनुकूल वस्तु रुचाउँछ र प्रतिकूल वस्तु नरुचाउँछ। त्यसपछि यही राग–द्वेष इन्द्रियहरूमा प्रतीत हुन्छ, जसद्वारा इन्द्रियप्रति अनुकूल विषय रुचाउँछ र प्रतिकूल विषय नरुचाउँछ। यही राग–द्वेष आफ्नै अनुकूलता र प्रतिकूलताको भावनाका आधारमा इन्द्रियका विषयहरू (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध) मा प्रतीत हुन्छ। त्यसैले अहंताको ग्रन्थि (जड–चेतनको तादात्म्य) विच्छेद भएमा राग–द्वेष पूर्ण रूपले नष्ट हुन्छ, किनभने राग–द्वेष अहंतामा मात्र आधारित छन्।
'म सेवक हुँ'; 'म साधक हुँ'; 'म भक्त हुँ'—राग–द्वेष त्यही 'म' मा पनि रहन्छ जसमा यी सेवक, साधक, भक्त रहन्छन्। राग–द्वेष न त जडमा मात्र रहन्छन् न त चेतनमा मात्र, बरु जड र चेतनको कल्पित सम्बन्धमा रहन्छन्। जड र चेतनको कल्पित सम्बन्धमा रहे पनि यी राग–द्वेष मुख्यतः जडमा नै रहन्छन्। जड–चेतनको तादात्म्यमा जडको आकर्षण जड भागमा नै हुन्छ, तर तादात्म्यका कारण चेतनमा देखिन्छ। जडको आकर्षण नै राग हो। त्यसैले जब साधकले शरीर (जड) लाई नै आफ्नो स्वरूप मान्छ, उसलाई राग–द्वेष नष्ट गर्न कठिनाई हुन्छ। तर आफ्नो चेतन स्वरूपमा दृष्टि राख्दा उसलाई राग–द्वेष नष्ट गर्न कठिनाई हुँदैन। कारण, राग–द्वेष स्वतःसिद्ध छैनन्; बरु ती जड (असत्) सँगको सम्बन्धबाट उत्पन्न हुन्छन्।
यदि सत्सङ्ग, भक्ति, ध्यान आदिमा 'राग' (आसक्ति) छ भने संसारप्रति 'द्वेष' हुनेछ; तर यदि 'प्रेम' छ भने संसारप्रति द्वेष हुँदैन, बरु संसारप्रति विरक्ति (वैराग्य) हुन्छ (टिप्पणी पृ. १७९)। संसारका एउटा विषयप्रति रागले अर्को विषयप्रति द्वेष उत्पन्न गर्छ, तर ईश्वरप्रति प्रेमले संसारप्रति वैराग्य उत्पन्न गर्छ। वैराग्य भएमा संसारबाट सुख भोग्ने इच्छा हराउँछ, र संसारको सेवा स्वतः हुन थाल्छ। यसको फलस्वरूप शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धिसँगै 'म' पनि स्वतः संसारको सेवामा लाग्छ। परिणामस्वरूप, शरीर आदिसँगै 'म' सँगको सम्बन्ध विच्छेद भएमा त्यसमा रहेका राग–द्वेष पूर्ण रूपले नष्ट हुन्छन्।
मानिसको कर्म स्वभाव वा सिद्धान्तमा आधारित हुन्छ। आध्यात्मिक उन्नतिका लागि मात्र कर्म गर्नु सिद्धान्तमा आधारित कर्म गर्नु हो। स्वभाव दुई प्रकारको हुन्छ: राग–द्वेषरहित (शुद्ध) र राग–द्वेषयुक्त (अशुद्ध)। स्वभाव नष्ट गर्न सकिँदैन, तर त्यसलाई शुद्ध अर्थात् राग–द्वेषरहित अवश्य बनाउन सकिन्छ। जस्तो गंगोत्रीबाट गंगा निस्किन्छ; यदि गंगोत्रीभन्दा अग्लो वा बराबर अग्लो बाँध बनाइयो भने गंगाको प्रवाह रोक्न सकिन्छ। तर यस्तो गर्नु सजिलो काम होइन। तर गंगाबाट नहरहरू खनेर त्यसको प्रवाहलाई मोड्न सकिन्छ। त्यसैगरी स्वाभाविक कर्मको प्रवाह नष्ट गर्न सकिँदैन, तर त्यसलाई परिवर्तन गर्न सकिन्छ, अर्थात् त्यसलाई राग–द्वेषरहित बनाउन सकिन्छ—यो गीताको गहन सिद्धान्त हो। राग–द्वेषले प्रेरित गरेका कर्महरूमा प्रवृत्ति र निवृत्ति त्यति बाधक हुँदैनन् जति राग–द्वेष आफैं बाधक हुन्छन्। त्यसैले भगवान्ले राग–द्वेष त्याग्ने व्यक्तिलाई मात्र सच्चो त्यागी भनेका छन् (गीता १८.१०)। प्रायः साधकको ध्यान राग–द्वेषतिर जाँदैन, त्यसैले उसको प्रवृत्ति र निवृत्ति राग–द्वेषले प्रेरित हुन्छ। त्यसैले राग–द्वेषबाट मुक्त हुन साधकले सबै कर्म सिद्धान्तलाई अगाडि राखेर मात्र गर्नुपर्छ। त्यसपछि उसको स्वभाव स्वतः सिद्धान्त अनुकूल र शुद्ध हुन्छ।
जब राग–द्वेषयुक्त मानसिक स्फुरणा उठ्छ, त्यस अनुसार कर्म गर्दा राग–द्वेष बलियो हुन्छ, र त्यस अनुसार नगरी सिद्धान्त अनुसार कर्म गर्दा राग–द्वेष नष्ट हुन्छ।
शुभ र अशुभ मानसिक स्फुरणाहरूप्रति पनि राग–द्वेष हुनु हुँदैन। साधकले मनमा उठ्ने स्फुरणाहरूलाई आफ्ना भनेर स्वीकार नगरी कुनै पनि प्रकारले तिनसँग सम्बन्ध नराख्नु, न त तिनको समर्थन गर्नु न त विरोध गर्नु।
यदि साधकले आफू राग–द्वेष हटाउन असमर्थ पाउँछ भने उसले सर्वशक्तिमान्, परम हितैषी भगवान्मा शरण लिनुपर्छ। त्यसपछि भगवान्को कृपाले उसका राग–द्वेष हट्छन् (गीता ७.१४) र परम शान्ति प्राप्त हुन्छ (गीता १८.६२)। कल्पित 'म' सहितको शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राण आदि र सम्पूर्ण संसारका पदार्थ—सबै भगवान्कै हुन् भन्ने मान्नु नै भगवान्मा शरण लिनु हो। त्यसपछि भगवान्को प्रसन्नताका लागि भगवान्ले दिएका सामग्रीद्वारा भगवान्का जनहरूको मात्र सेवा गर्नु र फलको इच्छा नगर्नु। फलको इच्छा गर्दा जडसँग सम्बन्ध रहन्छ। निःस्वार्थ भावले संसारको सेवा गर्नु राग–द्वेष नष्ट गर्ने अचूक उपाय हो। जे जति छ, स्थूल, सूक्ष्म र कारण शरीरदेखि कल्पित 'म' सम्म, सबैलाई संसारको सेवामा मात्र लगाउनु। किनभने यी सबै वस्तुहरू मूलतः संसारभन्दा भिन्न छैनन्। तिनलाई संसारभन्दा छुट्टै (आफ्नो) मान्नु बन्धन हो। स्थूल शरीरद्वारा कर्म र विषयको सुख, सूक्ष्म शरीरद्वारा चिन्तनको सुख, वा कारण शरीरद्वारा स्थितिको सुख लिनु हुँदैन। वास्तवमा मानव शरीर आफ्नै सुखका लागि होइन—"हे शरीर! इन्द्रिय विषयहरूको फलको इच्छा नगर।" (मानस ७.४४.१)
अर्को कुरा: शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, पदार्थ आदि जसद्वारा सेवा गरिन्छ, ती सबै संसारका अंश हुन्। जब संसार नै मेरो होइन भने त्यसको अंश कसरी मेरो हुन सक्छ? यी शरीर आदिलाई आफ्नो भनेर मान्दा सच्ची सेवा गर्न सकिँदैन; किनभने यसले आसक्ति र स्वार्थ उत्पन्न गर्छ। त्यसैले यी वस्तुहरूलाई जसको सेवा गरिन्छ उसैको भनेर मान्नुपर्छ। जसरी भक्तले पदार्थलाई भगवान्कै भनेर मानेर भगवान्लाई अर्पण गर्छ—"हे गोविन्द! तपाईंको जे छ त्यही तपाईंलाई अर्पण गर्छु"—त्यसैगरी कर्मयोगीले पदार्थलाई संसारको भनेर मानेर संसारलाई अर्पण गर्छ।
**सेवाको विषयमा एउटा गहन कुरा**
आफ्नो लागि कुनै पनि वस्तुको इच्छा नगर्ने व्यक्तिले मात्र सेवा गर्न सक्छ। सेवाका लागि धन आदिको इच्छा नै एउटा कामना हो; किनभने सेवा गर्ने इच्छाले नै धन आदिको इच्छा उत्पन्न गर्छ। त्यसैले यदि अवसर प्राप्त भयो र सामर्थ्य छ भने सेवा गरिनुपर्छ, तर सेवा गर्ने इच्छा हुनु हुँदैन।
अर्कोलाई सुखी बनाएर आफू सुखी हुनु; 'मेरो द्वारा मानिसहरू सुखी हुन्छन्' भन्ने भावना राख्नु; सेवाको बदलामा थोरै पनि मान–प्रतिष्ठा वा प्रशंसाको इच्छा गर्नु, र मान–प्रतिष्ठा वा प्रशंसा पाएमा प्रसन्न हुनु—यो वास्तवमा भोग हो, सेवा होइन। किनभने यसले सेवालाई इन्द्रिय भोगमा परिणत गर्छ, अर्थात् सेवा आफ
★🔗
