**अर्जुन म्हणाला: हे वार्ष्णेया! मग हा पुरुष कोणाच्या प्रेरणेने, इच्छा नसतानाही, पापाचरण करतो, जणू बलात्कारानेच प्रवृत्त केला जातो त्यासारखा?**
**टीका:** यदूंच्या वंशात 'वृष्णी' नावाचा एक कुळक्रम होता. त्या वृष्णी कुळातच भगवान श्रीकृष्णांचा अवतार झाल्यामुळे त्यांचे एक नाव 'वार्ष्णेय' असे आहे. मागील श्लोकात प्रभूंनी स्वधर्मपालनाचे महत्त्व सांगितले. धर्म हा 'वर्ण' आणि 'कुल' यांच्याशी संबंधित असल्यामुळे, अर्जुनही प्रभूंना त्यांच्या कुलनामाने संबोधून हा प्रश्न विचारतो. विचारी पुरुष पाप करू इच्छित नाही; कारण पापाचा फल दुःख आहे आणि कोणत्याही प्राण्याला दुःख इच्छित नसते. येथे 'इच्छा नसताना' या शब्दाचा अर्थ पाप करण्याची इच्छा सोडून देणे, असा आहे; भोग आणि संग्रह यांची इच्छा सोडून देणे, असा नाही. कारण भोग आणि संग्रह यांची इच्छा हेच सर्व पापांचे मूळ आहे; ती नष्ट झाली की पाप होतच नाही. विचारी पुरुष पाप करू इच्छित नाही, तरीही अंतरंगातील भोग-संग्रहाच्या इच्छेमुळे त्याला करावयाचे कर्तव्यकर्म करता येत नाही आणि न करावयाचे पापकर्म करावे लागते. 'इच्छा नसताना' या भावाची तीव्रता दर्शवण्यासाठी अर्जुन 'जणू बलात्कारानेच' असे शब्द वापरतो. अर्थ असा की, पापप्रवृत्ती उद्भवली की, विचारी पुरुष ते पाप आहे हे जाणून त्यापासून अगदी दूर राहू इच्छितो; तरीही तो त्या पापात अशा रीतीने गुंततो की, जणू कोणी त्याला बलात्काराने त्यात ओढून नेत आहे. यावरून असे भासते की, पापात प्रवृत्त करणारे काही तरी बलवान कारण आहे. पापात प्रवृत्त करण्याचे मूळ कारण म्हणजे 'काम' अर्थात भोग-संग्रहाची इच्छा. पण या कारणाकडे दुर्लक्ष झाल्यामुळे, मनुष्याला कोण त्याला पाप करावयास लावते हे कळत नाही. त्याला वाटते, 'मी पाप जाणूनही त्यापासून परावृत्त होऊ इच्छितो, पण कोणी मला बलात्काराने पापात ओढते'; जसे दुर्योधन म्हणाला: "धर्म जाणतो, तरी माझी त्याची प्रवृत्ती नाही; अधर्म जाणतो, तरी माझी त्याच्यापासून निवृत्ती नाही. माझ्या हृदयात वास करणाऱ्या काहीतरी देवतेने मला अशा प्रकारे नियोजिले आहे, म्हणून मी असे करतो." (गर्ग संहिता, अश्वमेध ५०.३६) दुर्योधनाने सांगितलेली ही 'देवता' म्हणजे तत्त्वतः 'काम' (भोग-संग्रहाची इच्छा)च आहे, ज्यामुळे मनुष्य विचारी असूनही धर्माचे पालन करू शकत नाही आणि अधर्म सोडू शकत नाही. 'कोणाच्या प्रेरणेने पाप करतो' या शब्दांतही 'इच्छा नसताना' या भावाची तीव्रता सूचित होते. अर्थ असा की, विचारी पुरुष स्वतः पाप करू इच्छित नाही; कोणीतरी दुसराच त्याला बलात्काराने पापात ओढतो. तो दुसरा कोण? हाच अर्जुनाचा प्रश्न आहे. चौतीसाव्या श्लोकात प्रभूंनी स्पष्ट केले आहे की, राग-द्वेष (जे सूक्ष्म रूपाने काम आणि क्रोधच आहेत) हे साधकाचे महाशत्रू आहेत, म्हणजेच हे दोन्ही पापाची कारणे आहेत. पण ते सामान्य रीतीने सांगितल्यामुळे, अर्जुनाला ते आकलन होऊ शकले नाही. म्हणून तो विचारतो: इच्छा नसताना, जाणूनबुजूनही, मनुष्य कोणाच्या प्रेरणेने पापात प्रवृत्त होतो? अर्जुनाच्या प्रश्नाचा हेतू असा आहे: (एकतीस ते पस्तीस या श्लोकांचा विचार करता) यांपैकी कोणते कारण — श्रद्धेचा अभाव, मत्सर, दुर्बुद्धी, मोह, स्वभावाचे (स्वतःच्या प्रकृतीचे) अधीनत्व, राग-द्वेष, स्वधर्मात अनास्था आणि परधर्मात आस्था — यामुळे मनुष्य इच्छा नसताना, जाणूनबुजूनही पापात पडतो? या व्यतिरिक्त, ईश्वर, दैव, काल, परिस्थिती, कर्म, दुर्संगती, समाज, चालीरीती, शासनाचे कायदे इत्यादींपैकी कोणत्या कारणामुळे मनुष्य पाप करतो?
**संदर्भ:** आता, पुढील श्लोकात प्रभू अर्जुनाच्या या प्रश्नाचे उत्तर देतात.
★🔗
