अर्जुनले भने: हे वार्ष्णेय! त्यसो भए यो मान्छे कसले प्रेरित गरेर, इच्छा नभए पनि, बलपूर्वक बाध्य भएको जस्तो गरी पापमा प्रवृत्त हुन्छ?
टीका: यदुवंशमा 'वृष्णि' नामको एक वंश परम्परा थियो। भगवान् श्रीकृष्ण यसै वृष्णि वंशमा अवतरित भएको हुनाले उहाँको एक नाम 'वार्ष्णेय' पनि हो। अघिल्लो श्लोकमा भगवान्ले आफ्नो धर्मको पालनाको प्रशंसा गर्नुभएको थियो। धर्म 'वर्ण' र 'कुल' (वंश)सँग सम्बन्धित हुनाले, अर्जुनले पनि भगवान्लाई उहाँको वंशको नामले सम्बोधन गर्दै यो प्रश्न सोधेका हुन्। विवेकी मानिसले पाप गर्न इच्छा गर्दैन; किनभने पापको फल दुःख हो, र कुनै पनि प्राणीले दुःख इच्छा गर्दैन। यहाँ 'इच्छा नभएको' भन्ने शब्दको अर्थ पाप गर्ने इच्छाको परित्याग हो, भोग र संग्रहको इच्छाको परित्याग होइन। किनभने भोग र संग्रहको इच्छा नै सबै पापको मूल हो; जब यो इच्छा नै नहुन्छ, पाप हुँदै हुँदैन। विवेकी मानिसले पाप गर्न चाहँदैन, तर भौतिक भोग र संग्रहको आन्तरिक इच्छाले गर्दा गर्नुपर्ने कर्तव्यपूर्ण कर्म गर्न असमर्थ हुन्छ र नगर्नुपर्ने पापपूर्ण कर्म गरिरहन्छ। 'इच्छा नभएको' भन्ने कुराको तीव्रता जनाउन अर्जुनले 'बलपूर्वक बाध्य भएको जस्तो' भनेका छन्। अर्थ यो हो कि जब पापप्रवृत्ति उत्पन्न हुन्छ, विवेकी मानिसले त्यो पाप हो भनेर जान्दाजान्दै पनि त्यसबाट पूर्णतया अलग रहन चाहन्छ; तर पनि, ऊ त्यस पापमा यस्तो प्रवृत्त हुन्छ मानौं कसैले जबरजस्ती उसलाई त्यसमा लगाइरहेको छ। यसले यस्तो भ्रम हुन्छ कि पापमा प्रवृत्त गराउने केही शक्तिशाली कारण छ। पापमा लिप्त हुनुको मूल कारण 'काम' हो, अर्थात् भौतिक सुख-भोग र संग्रहको इच्छा। तर यस कारणतर्फ ध्यान नदिइएकोले मानिसले उसलाई पाप गराउने को हो भनेर बुझ्दैन। ऊ सोच्छ, 'मैले पाप जान्दैछु, त्यसबाट टाढा रहन चाहन्छु, तर कोहीले मलाई जबरजस्ती पापमा लगाइरहेको छ'; जस्तो कि दुर्योधनले भनेको थियो: "म धर्म जान्दछु, तर मलाई त्यसमा रुचि छैन; म अधर्म जान्दछु, तर म त्यसबाट विमुख पनि छैन। मेरो हृदयमा बस्ने कुनै देवताले मलाई यसरी नै निर्देशन गर्छ, र म यसै अनुसार कार्य गर्छु।" (गर्ग संहिता, अश्वमेध ५०.३६) दुर्योधनले भनेको यो 'देवता' मूलतः 'काम' (भोग र संग्रहको इच्छा) नै हो, जसका कारण मानिसले विवेकले जान्दाजान्दै पनि धर्मको पालना गर्न र अधर्म त्याग्न असमर्थ हुन्छ। 'कसले प्रेरित गरेर पाप गर्छ' भन्ने शब्दले पनि 'इच्छा नभएको' को तीव्रता जनाउँछ। अर्थ यो हो कि विवेकी मानिस आफैले पाप गर्न चाहँदैन; अरु कसैले जबरजस्ती उसलाई पापमा लगाउँछ। त्यो अरु को हो? यही अर्जुनको प्रश्न हो। भगवान्ले तैंतीसौं श्लोकमा भन्नुभएको थियो कि राग र द्वेष (जो इच्छा र क्रोधको सूक्ष्म रूप मात्र हुन्) साधकका महान् शत्रु हुन्, अर्थात् यी दुई नै पापको कारण हुन्। तर त्यो सामान्य रूपमा भनिएकोले अर्जुनले त्यसलाई ग्रहण गर्न सकेनन्। त्यसैले उहाँले सोध्छन्: मानिसलाई कसले प्रेरित गरेर, इच्छा नभएर र राम्ररी जान्दाजान्दै पनि, पापमा प्रवृत्त गराउँछ? अर्जुनको प्रश्नको आशय यो हो: (एकतीसौं देखि पैंतीसौं श्लोकसम्म विचार गर्दा) यी कारणहरूमध्ये—श्रद्धाको अभाव, ईर्ष्या, दुर्बुद्धि, मोह, प्रकृतिको अधीनता (आफ्नो स्वभाव), राग-द्वेष, आफ्नो धर्मप्रति उदासीनता र अरुको धर्मप्रति आसक्ति—कुन एक कारणले गर्दा मानिस इच्छा नभएर र जान्दाजान्दै पनि पापमा लिप्त हुन्छ? यी बाहेक, ईश्वर, भाग्य, युग, परिस्थिति, कर्म, कुसंगति, समाज, रीतिरिवाज, सरकारी कानून आदि मध्ये कुन कारणले गर्दा मानिस पापमा लिप्त हुन्छ?
सम्बन्ध: अब, अर्को श्लोकमा भगवान्ले अर्जुनको प्रश्नको उत्तर दिनुहुन्छ।
★🔗
