**भगवद्गीता अध्याय ३, श्लोक ३८ चे मराठी भाष्य**
**श्लोकार्थ:** ज्याप्रमाणे अग्नी धुराने, आरशावरील प्रतिबिंब धुळीने व गर्भ गर्भाशयाने आच्छादिला जातो, त्याप्रमाणे हे ज्ञान (विवेक) त्या कामनेने आच्छादिले जाते.
**भाष्य:** 'धूमेनाव्रियते वह्निः' — ज्याप्रमाणे अग्नी धुराने झाकली जाते, त्याप्रमाणेच मनुष्याचा विवेक कामनेने झाकला जातो, म्हणजे तो स्पष्टपणे प्रकट होत नाही.
विवेक बुद्धीत प्रकट होतो. बुद्धी तीन प्रकारची असते — सात्त्विक, राजसिक आणि तामसिक. सात्त्विक बुद्धीत काय करावे आणि काय करू नये याचे निश्चित ज्ञान असते. राजसिक बुद्धीत कर्तव्य आणि अकर्तव्य याचे निश्चित ज्ञान नसते. तामसिक बुद्धीत सर्व गोष्टींचे विपरीत ज्ञान असते (गीता १८.३०-३२). कामना उद्भवली की, सात्त्विक बुद्धीही धुराने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे आच्छादित होते; मग राजसिक व तामसिक बुद्धीचे काय म्हणावे! ऐहिक कामना उद्भवताच आध्यात्मिक मार्गावर धूर दिसू लागतो. या स्थितीत सावधगिरी न ठेवली तर कामना आणखी वाढते. कामना वाढली म्हणजे मग आध्यात्मिक मार्गावर अंधारच पसरतो. नाशवंत, जड वस्तूंची कामना केवळ त्यांच्यात प्रेम, महत्त्व, सुख, सौंदर्य, विशेषत्व अशा गुणांचे आभासी दर्शन घडल्यामुळेच उद्भवते. हीच कामना मुळात विवेकाची आच्छादिका आहे. इतर शरीरांच्या तुलनेत विवेक मानवी शरीरात विशेष प्रकट झालेला असतो; परंतु जड वस्तूंच्या कामनेमुळे तो विवेक कार्य करीत नाही. कामना उद्भवताच विवेक मंद पडतो. ज्याप्रमाणे अग्नी धुराने झाकला गेला तरी कार्य करू शकतो, त्याप्रमाणे कामना उद्भवताच साधक सावध झाला तर त्याचा विवेक कार्य करू शकतो. कामनेचा नाश करण्याचे पहिल्या अवस्थेतले सोपे उपाय म्हणजे हे: कामना उद्भवताच साधकाने असा विचार करावा की, ज्या वस्तूची आपल्याला कामना होते ती वस्तू कायमची आपल्याबरोबर राहणार नाही. ती वस्तू पूर्वी आपल्याजवळ नव्हती, पुढे राहणार नाही आणि मधल्याही काळात ती वस्तू आणि आपण यांच्यात सतत वियोगच असतो. अशा प्रकारे विचार केल्याने कामना नाहीशी होते.
'यथादर्शो मलेन च' — ज्याप्रमाणे आरसा मळिन झाला की प्रतिबिंब दिसेनाशी होते, त्याप्रमाणे कामनेचे बळ वाढले की, 'मी साधक आहे; हे माझे कर्तव्य आहे आणि हे अकर्तव्य आहे' असे ज्ञान नष्ट होते. नाशवंत वस्तूंचे महत्त्व अंतरंगात अतिरेकाने वाढले की, मनुष्य फक्त त्या त्या वस्तूंचे भोगणे आणि संग्रह करणे याचीच कामना करू लागतो. ही कामना जशी वाढते तशी त्या मनुष्याची अधोगतीही होते. प्रत्यक्षात महत्त्व वस्तूंत नसून तिच्या योग्य वापरात असते. पैसा, ज्ञान, बळ इत्यादी स्वतः महत्त्वाच्या वस्तू नाहीत; त्यांचा योग्य वापरच महत्त्वाचा — हे ज्ञान झाले की त्यांची कामना नाहीशी होते; कारण आपल्या ताब्यात असलेल्या वस्तूंच्या योग्य वापरासाठीच आपण जबाबदार असतो. त्या त्या वस्तूंचाच योग्य वापर करायचा आहे, मग अधिक वस्तूंची कामना करण्यात काय अर्थ? कारण, केवळ कामनेने वस्तू मिळत नाहीत. ऐहिक वस्तूंचे महत्त्व जसजसे कमी होईल तसतसे साधकाच्या अंतरंगात परमात्म्याचे महत्त्व वाढेल. ऐहिक वस्तूंचे महत्त्व पूर्ण नष्ट झाले की परमात्म्याचा अनुभव घडेल आणि कामना पूर्ण नष्ट होईल.
'यथोल्बेनावृतो गर्भः' — आरशावर मळ आला की त्यात आपले चेहरे दिसत नाहीत, पण 'हा आरसा आहे' हे ज्ञान निश्चितपणे राहते. परंतु ज्याप्रमाणे गर्भाशयाने झाकलेला गर्भ मुलगा आहे की मुलगी आहे हे ओळखता येत नाही, त्याप्रमाणे कामनेच्या तिसऱ्या अवस्थेत कर्तव्य-अकर्तव्य ओळखता येत नाही, म्हणजे विवेक पूर्ण आच्छादित होतो. विवेक आच्छादित झाला की कामनेचे बळ वाढते. कामनेला अडथळा आला की क्रोध उद्भवतो. मग त्यापासून मोह उद्भवतो. मोहापासून बुद्धीचा नाश होतो. बुद्धी नष्ट झाली की, मनुष्य कर्तव्य असलेली कर्मे करीत नाही आणि अकर्तव्य असलेली कर्मे — खोटेपणा, फसवणूक, बेईमानी, अन्याय, पाप, जुलूम इत्यादी करू लागतो. अशा लोकांना भगवंत 'मानव' हे नावसुद्धा देऊ इच्छित नाहीत. म्हणूनच सोळाव्या अध्यायात जेथे अशा लोकांचे वर्णन केले आहे तेथे भगवंतांनी (आठव्या ते अठराव्या श्लोकात) 'मानव' दर्शविणारे कोणतेही शब्दप्रयोग केलेले नाहीत. स्वर्गसुखाची इच्छा करणाऱ्यांनासुद्धा भगवंतांनी 'कामात्मानः' (गीता २.४३) असे म्हटले आहे; कारण असे लोक कामनेचेच स्वरूप असतात. कामनेशी पूर्णतः तादात्म्य पावल्यामुळे त्यांना ऐहिक सुखापेक्षा मोठे काही नाही अशी खात्री पटते (गीता १६.११). कामनेच्या या तिसऱ्या अवस्थेत मनुष्याची दृष्टी त्याच्या खऱ्या उद्देशाकडे (परमात्मप्राप्तीकडे) वळत नसली तरी, काही संस्कारवशात्, किंवा वर्तमान सत्संगतीने, किंवा अन्य काही कारणाने, उद्देशाकडे जागृती झाली तर त्याचे कल्याणही शक्य आहे.
'तथा तेनेदमावृतम्' — या श्लोकात भगवंतांनी एकाच कामनेने विवेकाचे आच्छादन होण्याबद्दल तीन उदाहरणे दिली आहेत. म्हणून वरील शब्दांचा अर्थ असा की, एकाच कामनेने विवेकाचे आच्छादन झाल्यामुळेच कामनेच्या तिन्ही अवस्था प्रकट होतात. कामना उद्भवली की, प्रत्येकाच्या अंतःकरणात या तीन अवस्था घडतात. परंतु जे कामनेच्याच आश्रयाने राहतात, तिलाच सुखाचे कारण समजतात आणि तिचा त्याग करावा असे मानत नाहीत, ते कामनेची ओळखसुद्धा करीत नाहीत. पण परम पुरुषार्थात रस असलेले व साधना करणारे पुरुष ही कामना ओळखतात. कामना ओळखणारा तिचा नाशही करू शकतो. भगवंतांनी या श्लोकात कामनेच्या तीन अवस्था केवळ तिचा नाश करण्याच्या हेतूने वर्णन केल्या आहेत, ज्याचे उपदेश पुढील एकचाळिसाव्या आणि त्रेचाळिसाव्या श्लोकात त्यांनी दिले आहेत. प्रत्यक्षात कामना उद्भवल्यानंतर तिच्या वाढीची प्रक्रिया इतक्या वेगाने होते की, वरील तीन अवस्था वर्णन करायला वेळ लागतो, पण कामना वाढायला वेळ लागत नाही. कामना वाढली की, अनर्थांचीच शृंखला सुरू होते. सर्व पाप, दुःख, कष्ट इत्यादी कामनेमुळेच होतात. म्हणून मनुष्याने आपला विवेक जागृत ठेवून कामना अजिबात उद्भवू द्यायची नाही. कामना उद्भवलीच तर तिला पहिल्या किंवा दुसऱ्या अवस्थेतच नष्ट करावे. तिसऱ्या अवस्थेत तिला कधीही पोचू देऊ नये.
एक विशेष मुद्दा: धूर दिसतो यावरून तेथे अग्नी आहे हे सिद्ध होते; कारण तेथे अग्नी नसता धूर कोठून येणार? म्हणून ज्याप्रमाणे धुराने झाकला गेला तरी अग्नीच्या अस्तित्वाचे ज्ञान राहते, मळाने झाकला गेला तरी आरशाच्या अस्तित्वाचे ज्ञान राहते व गर्भाशयाने झाकला गेला तरी गर्भाच्या अस्तित्वाचे ज्ञान राहते, त्याप्रमाणे कामनेने झाकला गेला तरी विवेक (कर्तव्य-अकर्तव्य ज्ञान) प्रत्येकाजवळ असतोच, पण कामनेमुळे त्याचा उपयोग होत नाही.
शास्त्रानुसार परमात्मप्राप्तीत तीन दोष अडथळे आहेत — मल (अशुद्धता), विक्षेप (चंचलता) आणि आवरण (आच्छादन). हे दोष असत्याशी (संसाराशी) संबंध झाल्यामुळे उद्भवतात. असत्याशी संबंध कामनेमुळे होतो. म्हणून मूळ दोष कामनाच आहे. कामना पूर्ण नष्ट झाली की असत्याशी संबंध तुटतो. असत्याशी संबंध तुटला की सर्व दोष नाहीसे होतात आणि विवेक प्रकट होतो.
परमात्मप्राप्तीत मुख्य अडथळा म्हणजे — ऐहिक वस्तू नाशवंत आहेत हे जाणूनही त्यांना महत्त्व देणे. अंतरंगात नाशवंत वस्तूंचे महत्त्व राहिले, त्या सत्य, सुंदर व सुखकारक वाटल्या तोपर्यंत हे तीन्ही दोष — मल, विक्षेप आणि आवरण — राहतात. या तिघांपैकी मनाचा दोष म्हणजेच विक्षेप हा सर्वात मोठा अडथळा समजला जातो. मलदोषाचे (पापाचे) मुख्य कारण कामनाच आहे; कारण सर्व पापे कामनेमुळेच घडतात. 'आता पाप करणार नाही' अशी साधकाने दृढ निश्चयी बुद्धी ठेवली की, त्याच क्षणी सर्व दोषांचे मूळ छेदन होते आणि मलदोष नष्ट होण्यास सुरुवात होते. पूर्ण कामनारहित झाल्यावर मलदोष पूर्ण नष्ट होतो.
श्रीमद्भागवतात भगवंतांनी कामी पुरुषांच्या कल्याणाचे साधन कर्मयोग (निष्काम कर्म) असे सांगितले आहे — 'कर्मयोगस्तु कामिनाम्' (११.२०.७). म्हणून कामी पुरुषांनी आपल्या कल्याणाबद्दल निराश होऊ नये; कारण ज्याच्यात कामना आली आहे तोच निष्काम होणार आहे. कर्मयोगाने कामनांचा नाश सहज होतो. ऐहिक किंवा आध्यात्मिक अशा अगदी लहान किंवा मोठ्या कर्माचे आचरण करताना 'हे मी का करीत आहे आणि कसे करीत आहे?' अशी सावधगिरी ठेवली तर उद्देशजागृती होते. दृष्टी सतत उद्देशावर केंद्रित ठेवल्याने अशुभ कर्मे घडत नाहीत आणि शुभ कर्मेसुद्धा फलाची आसक्ति व कामना सोडून केल्याने निष्कामतेचा अनुभव येतो आणि मनुष्याचे कल्याण साधते.
★🔗
