जस्तो आगो धुवाँले ढाकिन्छ, ऐनो मैलाले ढाकिन्छ र गर्भको सिसाले भ्रूण ढाकिन्छ, त्यस्तै यो ज्ञान (विवेक) पनि त्यस इच्छाले ढाकिन्छ।
टिप्पणी: 'धूमेनाव्रियते वह्निः' — जसरी आगो धुवाँले ढाकिन्छ, त्यसैगरी मानिसको विवेक पनि इच्छाले ढाकिन्छ, अर्थात् स्पष्ट देखिँदैन।
विवेक बुद्धिमा प्रकट हुन्छ। बुद्धि तीन प्रकारको हुन्छ — सात्त्विक, राजसिक र तामसिक। सात्त्विक बुद्धिमा गर्नु योग्य र नगर्नु योग्य कुराको सूक्ष्म ज्ञान हुन्छ। राजसिक बुद्धिमा कर्तव्य र अकर्तव्यको सूक्ष्म ज्ञान हुँदैन। तामसिक बुद्धिमा सबै कुराको विपरीत ज्ञान हुन्छ (गीता १८.३०-३२)। इच्छा उदय हुँदा सात्त्विक बुद्धि पनि आगो जस्तै धुवाँले ढाकिन्छ; त्यसबेला राजसिक र तामसिक बुद्धिको त के कुरा गर्नु! संसारिक इच्छा उठेको क्षण नै आध्यात्मिक मार्गमा धुवाँ देखिन्छ। यस अवस्थामा सतर्क नभएमा इच्छा अझ बढ्दै जान्छ। इच्छा बढ्दा आध्यात्मिक मार्गमा अन्धकार मात्र छाउँछ। नश्वर, जड वस्तुहरूप्रतिको इच्छा तिनमा प्रीतिलगावट, ठूलोपन, सुख, सुन्दरता, विशेषता आदि गुणहरूको भ्रमबाट मात्र उत्पन्न हुन्छ। यही इच्छा नै मूलमा विवेकको आवरण हो। अन्य शरीरहरूको तुलनामा मानव शरीरमा विवेक विशेष प्रकट भएको हुन्छ; तर जड वस्तुहरूप्रतिको इच्छाका कारण त्यो विवेकले काम गर्दैन। इच्छा उठेको क्षण नै विवेक मलिन हुन्छ। जसरी आगो धुवाँले ढाकिए पनि काम गर्न सक्छ, त्यसैगरी इच्छा उठेको क्षण नै साधक सचेत भएमा उसको विवेकले काम गर्न सक्छ। इच्छालाई उसको प्रथम अवस्थामा नै नष्ट गर्ने सरल उपाय यही हो: इच्छा उठेको क्षण नै साधकले यो विचार गर्नुपर्छ कि हामीले इच्छा गरेको वस्तु सधैं हामीसँग रहने छैन। त्यो वस्तु हामीसँग पहिले थिएन, पछि रहने छैन र बीचमा पनि हामी र त्यो वस्तुबीच निरन्तर विछोड नै छ। यसरी विचार गर्दा इच्छा नै नष्ट हुन्छ।
'यथादर्शो मलेन च' — जसरी ऐनो मैलाले ढाकिएपछि प्रतिबिम्ब देखिँदैन, त्यसैगरी इच्छाको बल बढ्दा 'म साधक हुँ; यो मेरो कर्तव्य हो र यो अकर्तव्य हो' भन्ने ज्ञान हराउँछ। नश्वर वस्तुहरूको महत्त्व आन्तरिक पटलमा अत्यधिक हुँदा मानिस त्यही वस्तुहरूको भोग र संग्रह मात्रको इच्छा गर्न थाल्छ। यो इच्छा जति बढ्दै जान्छ, मानिसको पतन पनि त्यति नै बढ्दै जान्छ। वास्तवमा महत्त्व वस्तुमा हुँदैन, अपितु त्यसको सदुपयोगमा हुन्छ। धन, ज्ञान, बल आदि आफैंमा महत्त्वका विषय होइनन्; तिनको सदुपयोग मात्र महत्त्वपूर्ण हो — यो बोध भएपछि तिनप्रतिको इच्छा नै नष्ट हुन्छ; किनभने हामीसंग जे वस्तुहरू छन्, तिनको सदुपयोगको मात्र हामी उत्तरदायी छौं। त्यही वस्तुहरूलाई सदुपयोगमा ल्याउनु पर्छ, त अझ धेरैको इच्छा गर्नुको के अर्थ? किनभने, केवल इच्छा गरेर वस्तु प्राप्त हुँदैन। संसारिक वस्तुहरूको महत्त्व जति घट्दै जान्छ, साधकको अन्तःकरणमा परमात्माको महत्त्व त्यति नै बढ्दै जान्छ। संसारिक वस्तुहरूको महत्त्व पूर्ण रूपले नष्ट भएपछि परमात्माको अनुभव हुन्छ र इच्छा पूर्ण रूपले नष्ट हुन्छ।
'यथोल्बेनावृतो गर्भः' — ऐनामा मैलो लाग्दा आफ्नो अनुहार त्यसमा देखिँदैन, तर 'यो ऐना हो' भन्ने ज्ञान अवश्य रहन्छ। तर जसरी गर्भको सिसाले ढाकिएको भ्रूण केटो हो कि केटी हो भनेर थाहा हुँदैन, त्यसैगरी इच्छाको तेस्रो अवस्थामा कर्तव्य र अकर्तव्यको विवेक हुँदैन, अर्थात् विवेक पूर्ण रूपले ढाकिन्छ। विवेक ढाकिएपछि इच्छाको बल बढ्छ। इच्छा रोकिएपछि क्रोध उत्पन्न हुन्छ। त्यसबाट मोह उत्पन्न हुन्छ। मोहबाट बुद्धि नष्ट हुन्छ। बुद्धि नष्ट भएपछि मानिस गर्नु योग्य काम गर्दैन र नगर्नु योग्य काम गर्न थाल्छ — जस्तै झूठ, छलकपट, बेइमानी, अन्याय, पाप, अत्याचार आदि। यस्ता मानिसलाई त भगवान् 'मानव' भन्न पनि इच्छा गर्दैनन्। त्यसैले यस्ता मानिसहरूको वर्णन गरिएको सोह्रौं अध्यायमा भगवान् (आठौं देखि अठारौं श्लोकसम्म) 'मानव' जनाउने कुनै शब्द प्रयोग गर्नुभएन। स्वर्गीय सुखका इच्छुकहरूलाई पनि भगवान् 'कामात्मानः' भने (गीता २.४३); किनभने यस्ता मानिस वास्तवमा इच्छाको मूर्त रूप हुन्छन्। इच्छामा पूर्ण रूपले तादात्म्य भएकाले उनीहरू संसारिक सुखभन्दा ठूलो केही छैन भन्ने निश्चयमा पुग्छन् (गीता १६.११)। यो इच्छाको तेस्रो अवस्थामा भए पनि मानिसको दृष्टि आफ्नो लक्ष्य (परमात्म-प्राप्ति)तर्फ फर्केन, तर केही पूर्व संस्कारवश, वा वर्तमान सत्संगतिवश, वा अन्य कुनै कारणवश, यदि लक्ष्यतर्फ जागरण भयो भने उसको कल्याण पनि सम्भव छ।
'तथा तेनेदमावृतम्' — यस श्लोकमा भगवान् एकै इच्छाद्वारा विवेक ढाकिने सम्बन्धमा तीन उदाहरण दिएका छन्। त्यसैले माथिका शब्दहरूको अर्थ यो हो कि एकै इच्छाद्वारा विवेक ढाकिएको हुनाले इच्छाका तीनै अवस्थाहरू प्रकट हुन्छन्। इच्छा उठ्दा यी तीन अवस्थाहरू सबैको हृदयमा हुन्छन्। तर जसले इच्छालाई नै सुखको कारण मानेर त्यसमा आश्रय लिन्छन् र त्यसलाई त्याग्नु पर्ने विषय मान्दैनन्, उनीहरूले इच्छालाई चिन्न पनि सक्दैनन्। तर परम लक्ष्यमा रुचि राख्ने र साधना गर्ने पुरुषहरूले यस इच्छालाई चिन्छन्। जसले इच्छालाई चिन्छ, उसले त्यसलाई नष्ट पनि गर्न सक्छ। भगवान् यस श्लोकमा इच्छाका तीन अवस्थाहरूको वर्णन मात्र त्यसलाई नष्ट गर्ने उद्देश्यले गरेका हुन्, जसको निम्ति उपदेश उहाँले आगामी एकचालिसौं र त्रिचालिसौं श्लोकमा दिएका छन्। वास्तवमा इच्छा उठेपछि त्यसको वृद्धिको प्रक्रिया यति छिटो हुन्छ कि यसका माथि उल्लेख गरिएका तीन अवस्थाहरूको वर्णन गर्न समय लाग्छ, तर इच्छा बढ्न समय लाग्दैन। इच्छा बढ्दा विपत्तिको श्रृंखला मात्र सुरु हुन्छ। सबै पाप, दुःख, कष्ट आदि इच्छाबाट मात्र हुन्छन्। त्यसैले मानिसले आफ्नो विवेकलाई जागृत राखेर इच्छा उठ्नै नदिनु पर्छ। यदि इच्छा उठ्यो भने पहिलो वा दोस्रो अवस्थामा नै त्यसलाई नष्ट गर्नुपर्छ। कहिल्यै पनि त्यसलाई तेस्रो अवस्थामा पुग्न दिनु हुँदैन।
एक विशेष बुँदा: धुवाँ देखिनुले त्यहाँ आगो छ भन्ने प्रमाणित गर्छ; किनभने त्यहाँ आगो नभएको भए धुवाँ कहाँबाट आउथ्यो? त्यसैले जसरी धुवाँले ढाकिए पनि आगोको अस्तित्वको ज्ञान रहन्छ, मैलाले ढाकिए पनि ऐनाको अस्तित्वको ज्ञान रहन्छ र गर्भले ढाकिए पनि भ्रूणको अस्तित्वको ज्ञान रहन्छ, त्यसैगरी इच्छाले ढाकिए पनि विवेक (कर्तव्य-अकर्तव्यको ज्ञान) सबैमा रहन्छ, तर इच्छाका कारण त्यसको प्रयोग हुँदैन।
शास्त्र अनुसार परमात्म-प्राप्तिमा तीन दोषहरू बाधक हुन्छन् — मल (मैलोपन), विक्षेप (चञ्चलता) र आवरण (ढाक्ने)। यी दोषहरू असत् (संसार)को संगतबाट उत्पन्न हुन्छन्। असत्संग इच्छाबाट हुन्छ। त्यसैले मूल दोष इच्छा नै हो। इच्छा पूर्ण रूपले नष्ट भएपछि असत्संग टुट्छ। असत्संग टुटेपछि सबै दोषहरू हट्छन् र विवेक प्रकट हुन्छ।
परमात्म-प्राप्तिको मुख्य बाधक हो — संसारिक वस्तुहरूलाई नश्वर जानेर पनि तिनलाई महत्त्व दिनु। जुन समयसम्म आन्तरिक पटलमा नश्वर वस्तुहरूको महत्त्व रहन्छ र ती सत्य, सुन्दर र सुखद देखिन्छन्, त्युन समयसम्म यी तीन दोषहरू — मल, विक्षेप र आवरण — रहन्छन्। यी तीन मध्ये मनको दोष (विक्षेप) नै सबैभन्दा ठूलो बाधक मानिन्छ। मल दोष (पाप)को मुख्य कारण इच्छा नै हो; किनभने सबै पाप इच्छाबाट हुन्छन्। साधकले 'अब पाप गर्दिनँ' भन्ने दृढ संकल्प गरेको क्षण नै सबै दोषहरूको मूल काटिन्छ र मल दोष हट्न थाल्छ। पूर्ण इच्छारहित भएपछि मल दोष पूर्ण रूपले नष्ट हुन्छ।
श्रीमद्भागवतमा भगवान् इच्छुक मानिसहरूको कल्याणको साधन कर्मयोग (इच्छारहित कर्म) बताउनुभएको छ — 'कर्मयोगस्तु कामिनाम्' (११.२०.७)। त्यसैले इच्छुक मानिसहरूले आफ्नो कल्याणको विषयमा निराश नहुनु पर्छ; किनभने जसमा इच्छा आएको छ, उही इच्छारहित हुनेछ। कर्मयोगबाट इच्छाहरूको नाश सजिलै हुन्छ। यदि सानोतिनो वा ठूलो संसारिक वा आध्यात्मिक कर्म गर्दा पनि 'म यो किन गर्दैछु र कसरी गर्दैछु?' भन्ने सचेतता छ भने लक्ष्यतर्फ जागरण हुन्छ। दृष्टि सधैं लक्ष्यमा टिकाएर राख्दा अशुभ कर्म हुँदैनन्, र शुभ कर्महरू पनि आसक्ति र फलको इच्छा त्यागेर गर्दा इच्छारहितताको अनुभव हुन्छ र मानिसको कल्याण सिद्ध हुन्छ।
★🔗
