३.७. हे अर्जुना! जो मनुष्य मनाने इंद्रियांवर नियमन ठेवून, आसक्त न राहता, कर्मेंद्रियांद्वारे कर्मयोगाचा आचार करतो, तो श्रेष्ठ आहे.
टीका: येथे 'तु' (परंतु) हा शब्द आसक्त न राहता कर्म करणारा केवळ दांभिकापेक्षाच नव्हे, तर सांख्ययोग्यापेक्षाही श्रेष्ठ आहे हे सांगण्याच्या दृष्टीने दिला आहे. 'अर्जुन' म्हणजे 'निर्मळ'. येथे 'अर्जुना' या संबोधनाद्वारे भगवंतांचा हा भाव आहे: "तुझे हृदय निर्मळ आहे; म्हणून तुझ्या हृदयात नित्यकर्माविषयीचा हा संशय कसा राहू शकतो?" म्हणजेच, हा संशय तुझ्या ठायी टिकून राहू शकत नाही.
'यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्य' – येथे 'मनसा' या शब्दाने अंतःकरण (मन, बुद्धी, चित्त व अहंकार) या चतुर्विध अंत:करणाचा समुदाय घेतला आहे आणि 'इंद्रियाणि' या शब्दाने सर्व दहा इंद्रियांचा समुदाय घेतला आहे, जसा की सहाव्या श्लोकात 'कर्मेंद्रियाणि' या शब्दाने घेतला आहे. मनाने इंद्रियांवर नियमन ठेवणे म्हणजे, 'माझा मन व इंद्रियांशी काहीही संबंध नाही' हे विवेकबुद्धीने जाणणे होय. मनाने इंद्रियांवर नियमन ठेवल्याने इंद्रियांचा स्वतंत्र आग्रह नष्ट होतो; म्हणजेच, जिथे लावावयाची तिथे लागतात आणि जिथून काढावयाची तिथून काढली जातात. इंद्रियांविषयीची 'ममता' (माझीपणा) या भावनेचा पूर्ण लोप झाल्यावरच इंद्रिये वश होतात. बाराव्या अध्यायाच्या अकराव्या श्लोकातही कर्मयोग्यासाठी इंद्रियनिग्रह सांगितला आहे – 'सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्' (म्हणून, आत्मसंयमी होऊन, सर्व कर्मफळांचा त्याग करून, कर्म करा). तात्पर्य असा की, नियंत्रित इंद्रियांद्वारेच कर्मयोगाचा अभ्यास होतो.
मागील (सहाव्या) श्लोकात, दांभिकतेच्या संदर्भात, भगवंतांनी 'संयम्य' (जबरदस्तीने रोखून) हा शब्द वापरला; परंतु येथे 'नियम्य' (विधिपूर्वक नियमन करून) हा शब्द शास्त्रविधीनुसार इंद्रियांचे नियमन (निषिद्धापासून परावृत्त करून शास्त्रविहित कर्तव्यात लावणे) सांगतो. नियमन झाल्यावर इंद्रियांचे संयमन आपोआप होते.
'असक्तः' (आसक्त न राहता): आसक्ती दोन ठिकाणी होते – (१) कर्मात आणि (२) कर्मफळात. सर्व दोष केवळ आसक्तीतच आहेत, कर्मात किंवा फळात नाहीत. आसक्ती राहिल्यास योग साध्य होत नाही. आसक्तीचा त्याग केल्यावरच योग साध्य होतो. म्हणून साधकाने कर्माचा त्याग करू नये, तर केवळ कर्माच्या आसक्तीचाच त्याग करावा. आसक्तीपासून मुक्त होऊन नित्यकर्मे निष्ठेने व एकाग्रतेने केल्याशिवाय कर्माशीचा संबंध तोडता येत नाही. साधक तेव्हाच आसक्तीपासून मुक्त होऊ शकतो जेव्हा तो शरीर, इंद्रिये, मन व बुद्धी यांना 'माझे' किंवा 'माझ्यासाठी' न समजता, ती जगाची आहेत आणि केवळ जगासाठी आहेत असे समजून, जगहितासाठी कर्तव्ये निष्ठेने करण्यात रत होतो. जेव्हा तो सर्व कर्मे स्वतःसाठी न करता केवळ इतरांच्या हितासाठी करतो, तेव्हा त्याची वैयक्तिक फलाशा आपोआप नाहीशी होते.
कर्मेंद्रियांनी केलेल्या सामान्य व्यापारापासून ते चिंतन-ध्यानादी सर्व व्यापारांपर्यंत, कोणत्याचा आपल्या स्वरूपाशी संबंध नाही (गीता ५.११). परंतु, स्वरूपापासून निराळे असलेला हा जीवच आसक्ती निर्माण करून जगाशी संबंध जोडतो. कर्मयोग्याचे खरे महत्त्व हेच आहे की तो आसक्तीपासून मुक्त आहे. कर्मापासून मिळणाऱ्या कोणत्याही फलाची इच्छा न करणे, म्हणजे पूर्णपणे निरासक्त होणे, हेच आसक्तीपासून मुक्त होणे आहे. एक सामान्य मनुष्य कोणतेही कार्य केवळ आपल्या इच्छापूर्तीसाठी करतो; परंतु एक साधक कोणतेही कार्य केवळ आसक्ती त्यागाच्या हेतूने करतो. असा साधक येथे 'असक्तः' असे म्हटले आहे.
ज्ञानयोगी व कर्मयोगी या दोघांनीही फलाची इच्छा व आसक्ती यांचा त्याग केल्यास, कर्मयोग ज्ञानयोगापेक्षा सोपा ठरतो. कारण कर्मयोग्याला त्यानंतर दुसऱ्या साधनेची गरज नसते, तर ज्ञानयोग्याला देहाभिमान व कर्मविषयांची आसक्ती नष्ट करण्यासाठी कर्मयोग (फलेच्छारहित कर्म) आवश्यक असतो (५.६, १५.११). कर्मयोगात आसक्तीचा त्याग हे प्रधान आहे, यामुळे कर्मयोग्याला समत्व प्राप्त होते. म्हणून भगवंत म्हणतात, कर्माचा त्याग करण्याची गरज नाही; तर आसक्ती न ठेवता कर्म करण्याची गरज आहे. कर्मे त्यागावीत की नाही हे, खरेतर, गीतेचे तत्त्वसुद्धा नाही. गीतेनुसार, केवळ कर्मातील आसक्ती (दोषाचे कारण) त्यागावी. कर्मयोगात, 'कर्म' नेहमी इतरांच्या हितासाठी असते आणि 'योग' स्वतःसाठी असतो. अर्जुन कर्म 'स्वतःसाठी' समजतो, म्हणून युद्धरूप कर्तव्य त्याला भयंकर वाटते. यावर भगवंत स्पष्ट करतात की, केवळ आसक्तीच भयंकर आहे, कर्म नव्हे.
'कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमारभते' – याच श्लोकाच्या पूर्वार्धात 'इंद्रियाणि' या शब्दाने सर्व दहा इंद्रियांचा समुदाय घेतल्याप्रमाणेच येथे 'कर्मेंद्रियैः' या शब्दानेही सर्व दहा इंद्रियांचा समुदाय समजावा. 'कर्मेंद्रियैः' या शब्दाने केवळ हात, पाय, वाचा इ. घेतल्यास, मनाने पाहणे, ऐकणे, चिंतन करणे इ. शिवाय कर्म कसे घडेल? म्हणून येथे सर्व करणे, म्हणजे अंत:करण व बाह्यकरण ही सुद्धा कर्मेंद्रियेच समजली आहेत; कारण त्यांच्याद्वारेच कर्म घडते. कर्म जेव्हा स्वतःसाठी न करता इतरांच्या हितासाठी केले जाते, तेव्हा त्याला कर्मयोग म्हणतात. कर्म स्वतःसाठी केल्याने कर्म व फळ यांचा संबंध स्वतःशी येतो आणि कर्म स्वतःसाठी न करता इतरांसाठी केल्याने कर्म व फळ यांचा संबंध इतरांशी येतो आणि परमात्म्याचा संबंध स्वतःशी येतो, जो शाश्वत असतो. अशाप्रकारे, स्थळ, काल, परिस्थिती इ. नुसार आलेले कर्तव्य निःस्वार्थ बुद्धीने करणे, हीच कर्मयोगाची सुरुवात आहे. कर्मयोगी साधक दोन प्रकारचे आहेत:
(१) ज्यामध्ये कर्मप्रवृत्ती, आसक्ती व रस अस्तित्वात आहेत, परंतु स्वहिताची इच्छा प्रधान आहे. अशा साधकास नवीन कर्मे सुरू करण्याची गरज नाही. त्याला तर आलेल्या परिस्थितीचा योग्य उपयोग करण्याचीच गरज आहे.
(२) ज्यामध्ये स्वहिताची इच्छा प्रधान नसून, जगाची सेवा करणे, त्याला सुख देणे, समाजसुधारणा करणे यांत अधिक रस आहे, ज्यामुळे त्याला असे वाटू लागते की अमुक अमुक काम केल्यास अनेकांची सेवा होईल, समाजसुधारणा होईल इ. अशा साधकाने नवीन कर्मे सुरू केली तरी हरकत नाही. परंतु, नवीन कर्मे केवळ कर्मासक्ती नष्ट करण्याच्या हेतूनेच सुरू करावीत.
गीतेत, भगवंतांनी अर्जुनाला केवळ आलेल्या परिस्थितीचा योग्य उपयोग करण्यास सांगितले आहे; कारण अर्जुनामध्ये स्वहिताची इच्छा प्रधान होती (गीता २.७, ३.२, ५.१).
'स विशिष्यते' – जो स्वतःच्या स्वार्थ व फलासक्तीचा त्याग करून, केवळ प्राणिमात्रांच्या हितासाठी कर्म करतो, तो श्रेष्ठ आहे. कारण त्याच्या क्रियारूप प्रवाहाची दिशा जगाकडे असल्याने त्यामध्ये निरासक्तता आपोआप निर्माण होते.
साधकाच्या मनात स्वहित साध्य करण्याचा विचार आल्यास, तो कर्मांना मार्गातील अडथळे समजून त्यांपासून दूर राहू इच्छितो. परंतु वास्तविक, कर्म करणे दोषाचे नाही; तर कर्म इच्छेने करणे दोषाचे आहे. म्हणून भगवंत म्हणतात, जो आसक्त न राहता इतरांच्या हितासाठी कर्म करतो, तो बाहेरून इंद्रिये संयमित करून आंतरिकपणे विषयचिंतन करणाऱ्या दांभिक मनुष्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. खरेतर, स्वर्गादी प्राप्तीची इच्छा ठेवून कर्म करणाराही दांभिकापेक्षा श्रेष्ठ आहे, मग इतरांच्या हितासाठी निःस्वार्थ बुद्धीने कर्म करणाऱ्या कर्मयोग्याची काय कथा! पाचव्या अध्यायात, अर्जुनाने संन्यास व योग यांपैकी कोणता श्रेष्ठ आहे असे विचारल्यावर, भगवंतांनी उत्तरात दोन्ही कल्याणकारक आहेत असे सांगून, कर्मयोग हा कर्मसंन्यासापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे जाहीर केले. येथेही, त्याच भावनेने, स्वार्थत्याग करून इतरांच्या हितासाठी कर्म करणारा कर्मयोगी श्रेष्ठ आहे असे जाहीर केले आहे.
संदर्भ: गीतेच्या शैलीनुसार, प्रथम विषय निरूपण केले जाते. नंतर ते करण्याचा लाभ व न करण्याचा नुकसान सांगितले जाते. त्यानंतर ते आचरण्याचा आदेश दिला जातो. येथेही, अर्जुनाच्या प्रश्नाचे ("तू मला भयंकर कर्मात का प्रवृत्त करतोस?") उत्तर देताना, भगवंतांनी प्रथम कर्मांचा पूर्ण त्याग अशक्य आहे हे सांगितले. नंतर, कर्मे त्यागून मनाने विषयांत रममाण होणे हे दांभिकपणाचे आहे असे जाहीर करून, इच्छारहित कर्म करणारा मनुष्य श्रेष्ठ आहे असे सांगितले. आता पुढील श्लोकात भगवंत अर्जुनाला त्याप्रमाणे आपले कर्तव्य करण्याचा आदेश देतात.
★🔗
