३.७. हे अर्जुन! जुन मानिसले मनले इन्द्रियहरूलाई नियमित गरी, आसक्ति रहित भएर, सबै इन्द्रियहरूद्वारा कर्मयोगको आरम्भ गर्दछ, त्यो श्रेष्ठ हुन्छ।
टिप्पणी: यहाँ 'तु' (तर) शब्द आसक्ति रहित कर्म गर्ने व्यक्ति केवल पाखण्डीभन्दा मात्र होइन, बरु सांख्य योगीभन्दा पनि श्रेष्ठ घोषणा गर्ने दृष्टिले दिइएको हो। 'अर्जुन' को अर्थ 'शुद्ध' हो। यहाँ 'अर्जुन' भनेर सम्बोधन गरेर भगवान् यो भाव प्रकट गर्दछन्: "तिम्रो हृदय शुद्ध छ; त्यसैले यो नैतिक कर्तव्यसम्बन्धी शंका तिम्रो हृदयमा कसरी रहन सक्छ?" अर्थात्, यो शंका तिम्रो भित्र टिकिरहन सक्दैन।
'यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्य' – यहाँ 'मनसा' (मनले) भन्नाले सम्पूर्ण अन्तःकरण (मन, बुद्धि, चित्त र अहंकार) लाई जनाउँछ, र 'इन्द्रियाणि' (इन्द्रियहरू) भन्नाले छैटौं श्लोकमा प्रयोग भएको 'कर्मेन्द्रियाणि' (कर्मेन्द्रियहरू) शब्दजस्तै दसवटा इन्द्रियहरूलाई नै जनाउँछ। मनले इन्द्रियहरूलाई नियमित गर्नु भन्नाले विवेकबुद्धिद्वारा "मेरो मन र इन्द्रियहरूसँग कुनै सम्बन्ध छैन" भन्ने बोध हुनु हो। मनले इन्द्रियहरूलाई नियमित गर्दा इन्द्रियहरूको स्वतन्त्र जिद्दी हराउँछ; अर्थात्, जहाँ लगाउन चाहन्छन् त्यहाँ लाग्छन् र जहाँबाट हटाउन चाहन्छन् त्यहाँबाट हट्छन्। इन्द्रियहरूप्रतिको 'मेरोपन' (ममता) को भावना पूर्णरूपले नष्ट भएमा मात्र इन्द्रियहरू वशमा हुन्छन्। बारहौं अध्यायको एघारौं श्लोकमा पनि कर्मयोगीको लागि इन्द्रियनिग्रहको उल्लेख छ – 'सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्' (त्यसैले, आत्मसंयमी भएर, सबै कर्मफल त्यागेर, कर्म गर)। भावार्थ के हो भने, वशमा परेका इन्द्रियहरूद्वारा मात्र कर्मयोगको अभ्यास गरिन्छ।
अघिल्लो (छैटौं) श्लोकमा भगवान्ले पाखण्डको सन्दर्भमा जबरजस्ती इन्द्रियहरूलाई रोक्नुको लागि 'संयम्य' (संयम गरेर) शब्द प्रयोग गरे; तर यहाँ 'नियम्य' (नियमित गरेर) शब्दले शास्त्रविधिको अनुसार (निषिद्धबाट हटाएर, शास्त्रविधिको आज्ञापालनमा लगाएर) इन्द्रियहरूलाई नियमित गर्नुको कुरा गर्दछ। नियमन भएपछि, इन्द्रियहरूको संयम आफैँ हुन्छ।
'असक्तः' (आसक्ति रहित): आसक्ति दुई ठाउँमा हुन्छ – (१) कर्ममा र (२) कर्मफलमा। सबै दोष आसक्तिमा मात्र हुन्छ, कर्म वा कर्मफलमा होइन। आसक्ति रहँदा योग सिद्ध हुँदैन। आसक्ति त्यागेपछि मात्र योग सिद्ध हुन्छ। त्यसैले साधकले कर्म त्याग्नु हुँदैन, तर कर्मप्रतिको आसक्ति मात्र त्याग्नु पर्छ। आसक्ति रहित भएर नैतिक कर्तव्यरूपी कर्महरू लगनशील र ईमान्दारीपूर्वक नगरी कर्मसँगको सम्बन्ध तोड्न सकिँदैन। साधकले शरीर, इन्द्रिय, मन र बुद्धिलाई 'मेरो' वा 'मेरो लागि' होइन, बरु संसारको र संसारकै लागि मात्र हो भनेर विचार गर्दा मात्र आसक्ति रहित हुन सक्छ, र संसारको कल्याणको लागि कर्तव्यपालनमा ईमान्दारीपूर्वक संलग्न हुन सक्छ। जब ऊ आफ्नो लागि होइन, केवल अरूको कल्याणको लागि मात्र सबै कर्म गर्दछ, तब उसको कर्मफलप्रतिको व्यक्तिगत आसक्ति आफैँ लुप्त हुन्छ।
कर्मेन्द्रियहरूले गर्ने साधारण क्रियादेखि लिएर चिन्तन-मननसम्मका सबै क्रियाहरूको हाम्रो वास्तविक स्वरूपसँग कुनै सम्बन्ध छैन (गीता ५.११)। तथापि, आफ्नो स्वरूपबाट अलग भए पनि यो जीवात्माले नै आसक्ति सिर्जना गर्छ र संसारसँग सम्बन्ध स्थापित गर्छ। कर्मयोगीको वास्तविक महिमा नै आसक्ति रहित हुनुमा छ। कर्मबाट प्राप्त हुने कुनै पनि फलको इच्छा नगर्नु, अर्थात् पूर्णरूपले आसक्ति रहित हुनु नै आसक्तिहीन हुनु हो। साधारण मानिस आफ्नो इच्छा पूर्तिको लागि मात्र कुनै पनि काममा संलग्न हुन्छ; तर साधक आसक्ति त्याग्ने एकमात्र उद्देश्यले कुनै पनि काममा संलग्न हुन्छ। यस्तो साधकलाई मात्र यहाँ 'असक्तः' भनिएको छ।
ज्ञानयोगी र कर्मयोगी दुवैले फलको इच्छा र आसक्ति त्याग्दा, कर्मयोग ज्ञानयोगभन्दा सजिलो प्रमाणित हुन्छ। कारण के हो भने कर्मयोगीलाई त्यसपछि अरू कुनै साधनाको आवश्यकता पर्दैन, जबकि ज्ञानयोगीलाई देहाभिमान र कर्मविषयप्रतिको आसक्ति नाश गर्न कर्मयोग (फलको इच्छा बिना कर्म) को आवश्यकता पर्छ (५.६, १५.११)। कर्मयोगमा आसक्तिको त्याग प्राथमिक हुन्छ, जसद्वारा कर्मयोगी समत्व प्राप्त गर्दछ। त्यसैले भगवान् भन्छन् कि कर्म त्याग्नु आवश्यक छैन; बरु आसक्ति बिना कर्म गर्नु मात्र आवश्यक छ। कर्म त्यागिनु पर्छ कि पर्दैन, वास्तवमा त्यो गीताको सिद्धान्त पनि होइन। गीताको मत अनुसार कर्ममा रहेको आसक्ति (दोषको कारण) मात्र त्यागिनु पर्छ। कर्मयोगमा, 'कर्म' (कार्य) सधैं अरूको कल्याणको लागि हुन्छ, र 'योग' (युक्ति) आफ्नो लागि हुन्छ। अर्जुनले कर्मलाई 'आफ्नो लागि' मान्छ, त्यसैले युद्धरूपी कर्तव्य उसलाई भयङ्कर देखिन्छ। यसमा भगवान् स्पष्ट पार्दछन् कि आसक्ति मात्र नै भयङ्कर हो, कर्म होइन।
'कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमारभते' – यस श्लोकको पहिलो भागमा जस्तै 'इन्द्रियाणि' शब्दले दसवटा इन्द्रियहरूलाई जनाउँछ, त्यस्तै यहाँ 'कर्मेन्द्रियैः' शब्दले पनि दसवटा इन्द्रियहरूलाई नै जनाउँछ भनेर बुझ्नु पर्छ। यदि 'कर्मेन्द्रियैः' शब्दले हात, खुट्टा, वाणी आदि मात्र लिइयो भने, मनले देखेर, सुनेर, चिन्तन गरेर बिना कसरी कर्म हुन सक्छ? त्यसैले यहाँ सबै साधन, अर्थात् अन्तःकरण र बाह्यकरणहरूलाई पनि कर्मेन्द्रिय नै मानिन्छ; किनभने ती सबैद्वारा कर्म सम्पन्न हुन्छ। आफ्नो लागि होइन, अरूको कल्याणको लागि कर्म गर्दा त्यसलाई कर्मयोग भनिन्छ। आफ्नो लागि कर्म गर्दा कर्म र कर्मफलसँग सम्बन्ध सिर्जना हुन्छ, र आफ्नो लागि होइन अरूको लागि कर्म गर्दा कर्म र कर्मफलको सम्बन्ध अरूसँग, र परमात्मासँगको सम्बन्ध आफूसँग हुन्छ, जो शाश्वत हुन्छ। यसरी स्थान, समय, परिस्थिति आदिको अनुसार आएको कर्तव्यलाई निःस्वार्थ भावले गर्नु नै कर्मयोगको प्रारम्भ हो। कर्मयोगी साधक दुई प्रकारका हुन्छन्:
(१) जसमा कर्म गर्ने प्रेरणा, आसक्ति र रुचि त छ, तर आफ्नो कल्याणको इच्छा प्राथमिक छ। यस्तो साधकलाई नयाँ कर्म सुरु गर्नु आवश्यक पर्दैन। उसको लागि आएको परिस्थितिको उचित उपयोग मात्र गर्नु आवश्यक छ।
(२) जसमा आफ्नो कल्याणको इच्छा प्राथमिक छैन, र संसारको सेवा गर्ने, त्यसलाई सुखी बनाउने, समाज सुधार गर्नेमा ऊ ठूलो रुचि राख्दछ, जसकारण उसको मनमा यस्तो लाग्छ कि यस्तो काम गरियो भने धेरैको सेवा हुन सक्छ, समाज सुधार हुन सक्छ, आदि। यस्तो साधकले नयाँ कर्म सुरु गरे पनि कुनै हानी छैन। तथापि, नयाँ कर्म कर्मप्रतिको आसक्ति नाश गर्ने उद्देश्यले मात्र सुरु गर्नु पर्छ।
गीतामा भगवान्ले अर्जुनलाई आएको परिस्थितिको उचित उपयोग मात्र गर्न भनेका छन्; किनभने अर्जुनमा आफ्नो कल्याणको इच्छा प्राथमिक थियो (गीता २.७, ३.२, ५.१)।
'स विशिष्यते' – जो आफ्नो स्वार्थ र कर्मफलप्रतिको आसक्ति त्यागेर, प्राणीहरूको कल्याणको लागि मात्र कर्म गर्दछ, त्यो श्रेष्ठ हुन्छ। कारण के हो भने उसको क्रियाकलापको प्रवाह संसारतिर नैन्द्रिक हुँदा उसमा आसक्तिहीनता आफैँ आइहाल्छ।
जब साधकमा आफ्नो कल्याण साधन गर्ने विचार हुन्छ, तब ऊ कर्मलाई मार्गमा बाधा मान्छ र त्यसबाट अलग रहन चाहन्छ। तर वास्तवमा कर्म गर्नु दोषपूर्ण होइन; बरु इच्छापूर्वक कर्म गर्नु दोषपूर्ण हो। त्यसैले भगवान् भन्छन् कि जो आसक्ति रहित भएर अरूको कल्याणको लागि कर्म गर्दछ, त्यो बाहिर इन्द्रियहरूलाई रोकेर भित्र इन्द्रियविषयहरूको चिन्तन गर्ने पाखण्डी मानिसभन्दा श्रेष्ठ हुन्छ। सत्य त के हो भने स्वर्गादि प्राप्तिको इच्छाले कर्म गर्ने व्यक्ति पनि पाखण्डीभन्दा श्रेष्ठ हुन्छ, त फेरि अरूको कल्याणको लागि निष्काम भावले कर्म गर्ने कर्मयोगीको त कुरै छोड्दैन! पाँचौं अध्यायमा अर्जुनले सन्यास र योग दुई मध्ये कुन श्रेष्ठ हो भनेर सोध्दा, भगवान्ले उत्तरमा दुवैलाई कल्याणप्रद घोषणा गर्दै, कर्मयोगलाई कर्मसन्यासभन्दा श्रेष्ठ घोषणा गरे। यहाँ पनि त्यही भावबाट, स्वार्थ त्यागेर अरूको कल्याणको लागि कर्म गर्ने कर्मयोगीलाई श्रेष्ठ घोषणा गरिएको छ।
सम्बन्ध: गीताले आफ्नो शैलीमा पहिले विषयको विवेचना गर्दछ। त्यसपछि त्यसको गर्ने फाइदा र नगर्ने हानि बताउँदछ। त्यसपछि त्यसको अभ्यास गर्ने आदेश दिन्छ। यहाँ पनि, अर्जुनको प्रश्न ("तपाईं मलाई किन भयङ्कर कर्ममा लगाउनुहुन्छ?") को उत्तर दिंदै, भगवान् पहिले कर्मको पूर्ण त्याग असम्भव छ भनेर बताउँछन्। त्यसपछि, इन्द्रियविषयहरूको मानसिक चिन्तन गर्दै कर्म त्याग्नुलाई पाखण्ड घोषणा गर्दै, निष्काम भावले कर्म गर्ने मानिस श्रेष्ठ छ भनेर बताउँछन्। अब, अर्जुनले आफ्नो कर्तव्य त्यसै अनुसार गर्नु पर्छ भनेर अर्को श्लोकमा भगवान् आदेश दिन्छन्।
★🔗
