संजयले भने– हे भरतवंशी, हे राजन्! यसरी निद्राको विजेता अर्जुनले भनेपछि, सर्वज्ञ भगवान् श्रीकृष्णले उत्तम रथलाई दुवै सेनाको बीचमा, पितामह भीष्म र गुरु द्रोणको अगाडि, र सबै राजाहरूको उपस्थितिमा अगाडि राखेर यसरी भने– 'हे पार्थ, यहाँ एकत्रित यी कुरुहरूलाई हेर।'
१.२४. टीका: 'गुडाकेशेन'– 'गुडाकेश' शब्दको दुई अर्थ छन्: (१) 'गुड' भनेको घुँगुरिएको वा बाङ्गो, र 'केश' भनेको कपाल। जसको टाउकोको कपाल घुँगुरिएको छ, अर्थात् घुँगुरा कपाल भएको, त्यसलाई 'गुडाकेश' भनिन्छ। (२) 'गुडक' भनेको निद्रा, र 'ईश' भनेको स्वामी। जो निद्राको स्वामी हो, अर्थात् जसले निद्रा लिन सक्छ वा नलिन सक्छ– जसलाई निद्रामाथि नियन्त्रण छ, त्यसलाई 'गुडाकेश' भनिन्छ। अर्जुनको कपाल घुँगुरा थियो र उनलाई निद्रामाथि पूर्ण नियन्त्रण थियो; त्यसैले उनलाई 'गुडाकेश' भनिएको हो।
'एवमुक्त्वा'– जो भक्त निद्रा र आलस्यको सुखको दास होइन, जो इन्द्रियसुखको दास होइन, तर एकमात्र प्रभुको सेवक (भक्त) हो, प्रभुले त्यस्तो भक्तको कुरा सुन्छन्; मात्र सुन्दैनन्, उनको आज्ञा पनि पालन गर्छन्। त्यसैले आफ्नो मित्र र भक्त अर्जुनबाट आज्ञा पाएपछि, सर्वज्ञ भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको रथलाई दुवै सेनाको बीचमा अगाडि राखे।
'हृषीकेशः'– इन्द्रियहरूलाई 'हृषीक' भनिन्छ। जो इन्द्रियहरूको ईश, स्वामी, हो, उनलाई हृषीकेश भनिन्छ। एक्काइसौं श्लोकमा र यहाँ 'हृषीकेश' प्रयोग गर्नुको आशय के हो भने जो मन, बुद्धि, इन्द्रिय आदिको प्रेरक हुनुहुन्छ, जसले सबैलाई आज्ञा दिनुहुन्छ, त्यही सर्वज्ञ प्रभु यहाँ अर्जुनको आज्ञाको पालन गर्ने बनेका छन्! अर्जुनप्रति उनको कृपा कति अपार छ!
'द्वयोः सेनयोर्मध्ये रथं स्थापयित्वा'– दुवै सेनाको बीचको खाली ठाउँमा प्रभुले अर्जुनको उत्तम रथलाई अगाडि राखे।
'भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्'– प्रभुले अद्भुत कौशलले त्यो रथ यस्तो ठाउँमा राखे जहाँबाट अर्जुनले आफूको अगाडि कुलले सम्बन्धी पितामह भीष्मलाई; ज्ञानले सम्बन्धी गुरु द्रोणलाई; र कौरव सेनाका प्रमुख राजाहरूलाई देख्न सकून्।
'उवाच– हे पार्थ, पश्यैतान् समवेतान् कुरून्'– 'कुरु' शब्दले धृतराष्ट्रका पुत्रहरू र पाण्डवका पुत्रहरू दुवैलाई समेट्छ, किनभने दुवै कुरुवंशी छन्। 'एकत्रित यी कुरुहरूलाई हेर' भन्नुको आशय के हो भने यी कुरुहरूलाई देखेपछि अर्जुनको मनमा यो भावना उत्पन्न हुनुपर्छ कि हामी सबै एकै हौं! यी पक्षका हुन् वा ती पक्षका; राम्रा छन् वा नराम्रा; साधु छन् वा दुर्जन– ती सबै मेरा आफ्नै कुटुम्बी हुन्। यसकारण अर्जुनको मनमा लुकेको स्वत्वपूर्ण कौटुम्बिक मोह जागृत हुनेछ, र यो मोह जागृत भएपछि अर्जुन जिज्ञासु बन्नेछ, ताकि अर्जुनलाई माध्यम बनाएर कलियुगमा आउने प्राणीहरूको कल्याणको लागि गीताको महान् उपदेश दिइओस्– यही आशयले प्रभुले यहाँ 'एकत्रित कुरुहरूलाई हेर' भनेका हुन्। अन्यथा प्रभुले 'एकत्रित धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई हेर' भनेको भए अर्जुनको मनमा युद्धको भावना जागृत हुनेथ्यो, र यसरी गीताको प्रकटनको अवसर नै आउँदैनथ्यो! न त अर्जुनको मनमा लुकेको कौटुम्बिक मोह हट्नेथ्यो, जसलाई हटाउनु प्रभुले आफ्नो दायित्व मानेका छन्। जस्तो कि फोडा आएपछि वैद्यहरूले पहिले त्यसलाई पाक्न दिन्छन्, र पाकेपछि चिरेर सफा गर्छन्; त्यसैगरी प्रभुले पहिले भक्तको मनमा लुकेको मोहलाई जागृत गर्छन् र पछि उनको नाश गर्छन्। यहाँ पनि प्रभुले 'कुरुहरूलाई हेर' भनेर अर्जुनको मनमा लुकेको मोह जागृत गर्दै छन्, जसलाई पछि आफ्नो उपदेशबाट नष्ट गर्नेछन्।
अर्जुनले 'मैले उनीहरूलाई देखौं'– 'मैले हेरौं' (१.२२) र 'मैले देखौं' (१.२३) भनेका थिए; त्यसैले यहाँ प्रभुले 'हेर' (तिमीले हेर) भन्नुको आवश्यकता थिएन। प्रभुले मात्र रथलाई अगाडि राखेको भए पुथ्यो। तर प्रभुले रथ राखेपछि विशेषगरी अर्जुनको मोह जागृत गर्न 'कुरुहरूलाई हेर' भने।
कौटुम्बिक स्नेह र दैवी प्रेमबीच ठूलो भिन्नता छ। कुटुम्बमा स्वत्वपूर्ण स्नेह भएको खण्डमा कुटुम्बको दोषलाई पनि विचार गँदैन; बरु 'ती मेरा हुन्' भन्ने भावना हुन्छ। त्यसैगरी जब प्रभुलाई कुनै भक्तप्रति विशेष प्रेम हुन्छ, प्रभुले त्यो भक्तको दोषलाई पनि विचार गँदैनन्; बरु 'ऊ मेरो मात्र हो' भन्ने भावना हुन्छ। कौटुम्बिक स्नेहमा कर्म र वस्तु (शरीर आदि) प्रमुख हुन्छ; दैवी प्रेममा भावना प्रमुख हुन्छ। कौटुम्बिक स्नेहमा अज्ञान (मोह) प्रमुख हुन्छ; दैवी प्रेममा आत्मीयता प्रमुख हुन्छ। कौटुम्बिक स्नेहमा अन्धकार हुन्छ; दैवी प्रेममा प्रकाश हुन्छ। कौटुम्बिक स्नेहले मानिसलाई कर्तव्यबाट लापरवाह बनाउँछ; दैवी प्रेमले तन्मयताका कारण कर्तव्यपालनमा विस्मृति हुन सक्छ, तर भक्त कहिल्यै कर्तव्यबाट लापरवाह हुँदैन। कौटुम्बिक स्नेहमा कुटुम्बका सदस्य प्रमुख हुन्छन्; दैवी प्रेममा प्रभु प्रमुख हुनुहुन्छ।
सम्बन्ध: अघिल्लो श्लोकमा प्रभुले अर्जुनलाई कुरुहरूलाई हेर्न भने। त्यसपछि के भयो भन्ने कुरा संजयले अर्का श्लोकहरूमा वर्णन गरेका छन्।
★🔗
