त्यसर्थ, सतत आसक्ति बिना आफ्नो कर्तव्य पालन गर; किनभने आसक्ति बिना कर्म गरेर मानव परमात्मालाई प्राप्त गर्छ।
**टिप्पणी:** यहाँ 'त्यसर्थ' शब्दले यो श्लोकलाई अघिल्ला श्लोकहरूसँग जोड्छ। अघिल्ला श्लोकहरूमा भगवानले भनेका छन् कि यद्यपि सिद्ध महापुरुषको आफ्नो लागि कुनै कर्म गर्नु आवश्यक छैन, तथापि उनले संसारको कल्याणको निम्ति कर्म गर्छन्। त्यसैले 'त्यसर्थ' शब्द प्रयोग गरेर भगवानले अर्जुनलाई पनि त्यस्तै (निष्काम भावले) आफ्नो कर्तव्य पालन गर्न र परमात्मालाई प्राप्त गर्न उपदेश दिएका छन्। कारण के हो भने आफ्नो स्वरूप आत्माको लागि कर्म गर्नु वा नगर्नु कुनै प्रयोजन रहँदैन। कर्म सधैं 'अरु' (पर) को लागि हुन्छ, 'आत्मा' को लागि होइन। त्यसैले परको निम्ति कर्म गर्दा कर्ममा आसक्ति नाश हुन्छ र मानव आफ्नो स्वरूपमा स्थित हुन्छ।
आसक्ति भनेको आफ्नो स्वभाव (जड) बाट परको वस्तुप्रतिको आकर्षण हो। आसक्ति बाट मुक्त हुन उसको कारण जान्नु जरुरी छ। "म शरीर हुँ" र "शरीर मेरो हो" भन्ने भ्रमले नश्वर शरीर आदि वस्तुको महत्व अन्तःकरणमा अङ्कित गराउँछ। यही कारणले ती वस्तुप्रति आसक्ति उत्पन्न हुन्छ।
पतनको कारण कर्म होइन, आसक्ति नै हो। आसक्तिले नै मानवले आफूलाई शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि जड वस्तुहरूसँग सम्बन्धित ठानेर आफ्नो सुख–सुविधा र भोगको लागि विविध कर्म गर्छ। जडताका कारण आसक्तिपूर्वक मानिएको यस्तो सम्बन्ध नै मानवको बारम्बार जन्म–मरणको कारण हो— "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते।" (गीता ३.२७) आसक्ति बिना कर्म गर्दा जडतासँगको सम्बन्ध टुट्छ।
आसक्ति भएको व्यक्तिले परको हित गर्न सक्दैन, जबकि निष्काम व्यक्तिबाट सर्वप्राणीको कल्याण स्वतःस्फूर्त रूपले घट्छ। उनका सबै कर्म केवल परहितको निम्ति मात्र हुन्छन्।
संसारबाट प्राप्त सामग्री (शरीर आदि) ले हामीले अहिलेसम्म आफ्नो लागि मात्र कर्म गर्यौं। आफ्नो भोग र संग्रहको लागि नै प्रयोग गर्यौं। त्यसैले संसारको हामीमाथि ऋण छ, र यसलाई चुक्ता गर्न संसारको कल्याणमात्रको निम्ति कर्म गर्नु आवश्यक छ। आफ्नो लागि (फलको इच्छा गरेर) कर्म गर्दा पुरानो ऋण चुक्ता हुँदैन; बरु नयाँ ऋण लाग्छ। ऋणबाट मुक्त हुन संसारमा बारम्बार जन्मनु पर्छ। सबै कर्म केवल परहितको निम्ति गर्दा पुरानो ऋण चुक्ता हुन्छ, र आफ्नो लागि केही नगरेर र केही नचाहँदा नयाँ ऋण लाग्दैन। यसरी पुरानो ऋण चुक्ता भएर नयाँ ऋण उत्पन्न नभएपछि, बन्धनको कारण नरहँदा मानव स्वतः मुक्त हुन्छ।
कुनै पनि कर्म स्थिर छैन, तर आसक्ति (अन्तःकरणमा) स्थिर छ। त्यसैले भगवानले 'सतत' र 'आसक्ति बिना' शब्द प्रयोग गरेर सतत आसक्ति रहित रहन उपदेश दिएका छन्। साधकले सधैं "म कतै पनि आसक्त नहुँ" भन्ने सावधानी राख्नुपर्छ। माथिका शब्दको अर्थ यो हो कि सतत निष्काम रहँदै जुन जुन विहित कर्तव्य सामु आउँछ, त्यसलाई केवल कर्तव्य मानेर पालन गर्नुपर्छ।
वास्तवमा हेर्दा कसैको अन्तःकरणमा आसक्ति स्थिर छैन। संसार स्थिर नभएको, प्रतिक्षण परिवर्तनशील भएकोमा त्यसप्रतिको आसक्ति कसरी स्थिर हुन सक्छ? त्यस्तो भए तापनि कल्पित 'म' सँग आसक्ति स्थिर देखिन्छ।
'कर्तव्य' भनेको जुन काम गर्न सकिन्छ र गर्नुपर्छ। अर्को शब्दमा, कर्तव्य भनेको आफ्नो स्वार्थ त्यागेर परको हित गर्नु हो, अर्थात् शास्त्रविहित, न्यायोचित, अरुको त्यो मागलाई पूरा गर्नु जुन पूरा गर्न हामीसँग क्षमता छ। यसरी कर्तव्य परहितसँग सम्बन्धित छ।
कर्तव्य पालन गर्न सबै स्वतन्त्र र सक्षम छन्; कुनै पनि पराधीन वा असमर्थ छैन। तथापि उदासीनता र अल्छीले कर्तव्य नगर्ने नराम्रो बानी बस्छ, र फलको इच्छाले वर्तमानमा कर्तव्य पालन गर्न गाह्रो जस्तो लाग्छ। अन्यथा कर्तव्य पालन भन्दा सजिलो केही छैन। कर्तव्य परिस्थितिसँग सम्बन्धित छ। मानवले हरेक परिस्थितिमा स्वतन्त्र रूपले आफ्नो कर्तव्य पालन गर्न सक्छ। कर्तव्य पालन गर्दा आसक्ति नाश हुन्छ। नगर्नुपर्ने काम गरेर र कर्तव्य नगर्दा आसक्ति बढ्छ। कर्तव्य गर्दा, अर्थात् परहितको निम्ति कर्म गर्दा वर्तमानप्रतिको आसक्ति नाश हुन्छ, र केही नचाहँदा भविष्यप्रतिको आसक्ति नाश हुन्छ।
'पालन गर' भन्ने शब्दले कर्तव्यलाई धेरै सावधानीपूर्वक, उत्साहले, लगनशीलतापूर्वक र शास्त्रविधिले पालन गर्नुपर्छ भन्ने जनाउँछ। कर्तव्य पालनमा थोरै पनि लापरवाही भए कर्मयोगको सिद्धिमा बाधा पर्न सक्छ।
आफ्नो वर्ण, आश्रम, स्वभाव र परिस्थिति अनुसार जुन शास्त्रविहित कर्तव्य व्यक्तिको लागि भनिएको छ, अवसर आएमा त्यही नै उसको 'स्वाभाविक कर्तव्य' हो। स्वाभाविक कर्तव्यमा केही दोष देखिए पनि त्यसलाई त्याग्नु हुँदैन (गीता १८.४८); किनभने आफ्नो स्वाभाविक कर्तव्य गर्ने व्यक्तिले पाप लाग्दैन (गीता १८.४७)। त्यसैले यहाँ भगवानले अर्जुनलाई यस्तो भनेजस्तो छन्: तिमी क्षत्रिय हौ; त्यसैले युद्ध गर्नु (यद्यपि भयङ्कर देखिए पनि) तिम्रो स्वाभाविक कर्तव्य हो, भयङ्कर कर्म होइन। त्यसैले आफू सामु आएको स्वाभाविक कर्तव्यलाई आसक्ति बिना पालन गर्नुपर्छ। निष्काम भएर मात्र समत्व प्राप्त हुन्छ।
**विशेष बुँदा:** जब आत्मा मानव शरीरमा जन्म लिन्छ, तब शरीर, धन, जग्गा, घर आदि सबै सामग्री प्राप्त गर्छ, र यहाँबाट गएपछि सबै सामग्री त्यही छोडेर जान्छ। यो साधारण तथ्यले नै शरीर आदि सबै सामग्री प्राप्त गरिएका हुन्, आफ्ना होइनन् भन्ने सजिलै प्रमाणित गर्छ। जस्तो मानिस कार्यालयमा काम गर्न जान्छ, उसले कुर्सी, टेबुल, कागज आदि सबै सामग्री कार्यालयको काम गर्न मात्र प्राप्त गर्छ, आफ्नो मानेर घर लैजानको लागि होइन। त्यस्तै मानिसले संसारमा शरीर आदि सबै सामग्री संसारको काम (सेवा) गर्न मात्र प्राप्त गर्छ, आफ्नो मान्नको लागि होइन। यदि मानिसले कार्यालयको काम लगनशीलतापूर्वक र उत्साहले गर्छ भने त्यस कामको बदलामा उसले तलब पाउँछ। काम कार्यालयको लागि हो, र तलब आफ्नो लागि हो। त्यस्तै सबै काम केवल संसारको निम्ति गर्दा संसारसँगको सम्बन्ध टुट्छ, र योग (परमात्मासँगको नित्य सम्बन्ध) को अनुभव प्राप्त हुन्छ। 'कर्म' र 'योग' दुवै मिलेर कर्मयोग भनिन्छ। कर्म संसारको लागि हो, र योग आफ्नो लागि हो। यो योग तलब जस्तै हो।
संसार साधनको खेती हो। यहाँ हरेक सामग्री साधन रूपमा प्राप्त हुन्छ, कहिल्यै भोग र संग्रहको लागि होइन। संसारका सामग्री आफ्ना पनि होइनन् र आफ्नो लागि पनि होइनन्। आफ्नो वस्तु—परम तत्त्व—प्राप्त भएपछि अरु कुनै पनि वस्तु प्राप्त गर्ने इच्छा नै रहँदैन (गीता ६.२२)। तर संसारका वस्तु जति जति पाइए पनि तिनलाई प्राप्त गर्ने इच्छा कहिल्यै टुङ्गिँदैन; बरु बढ्नै जान्छ।
मानिसले प्राप्त वस्तुलाई आफ्नो र आफ्नो लागि मान्दा यसै भूलले गर्दा बन्धनमा पर्छ। यो भूल हटाउन कर्मयोगको अभ्यास नै सजिलो र उत्तम साधन हो। कर्मयोगीले कुनै पनि वस्तुलाई आफ्नो र आफ्नो लागि नमानेर (परको मानेर) परको सेवामा लगाउँछ। यसरी उ सजिलै संसारी बन्धनबाट मुक्त हुन्छ।
सबै प्राणीहरूले कर्म गर्छन्, तर साधारण प्राणीले गरेको कर्म र कर्मयोगीले गरेको कर्ममा ठूलो भिन्नता छ। साधारण मानिस (कर्ता) ले आसक्ति, ममता, इच्छा आदि सहित कर्म गर्छ, भने कर्मयोगीले आसक्ति, ममता, इच्छा आदि त्यागेर कर्म गर्छ। कर्ताको कर्मको प्रवाह आफूतिर हुन्छ, र कर्मयोगीको कर्मको प्रवाह संसारतिर हुन्छ। त्यसैले कर्ता बन्धनमा पर्छ, र कर्मयोगी मुक्त हुन्छ।
'किनभने, आसक्ति बिना कर्म गरेर'—संसारसँग आसक्तिले जोड्ने मानिस आफैं हो, संसार होइन। त्यसैले सबै कर्म केवल संसारको कल्याणको निम्ति मात्र गर्नु र कुनै पनि फलको इच्छा नगर्नु मानिसको कर्तव्य हो। यसरी आसक्ति बिना, अर्थात् "मैले कसैसँग केही चाहन्न" भन्ने भावले संसारको निम्ति कर्म गर्दा संसारसँगको सम्बन्ध स्वतः टुट्छ।
कर्मयोगीले संसारको सेवा गरेर वर्तमान वस्तुसँगको सम्बन्ध टुटाउँछ र केही नचाहेर भविष्यका वस्तुसँगको सम्बन्ध टुटाउँछ।
मेलामा सेवकहरूले यात्रीहरूलाई दिनभर सेवा गर्छन्, आफ्नो कर्तव्य मानेर, र कसैसँग केही पनि चाहँदैनन्; त्यसैले राती सुतेर कसैलाई सम्झँदैनन्। कारण के हो भने सेवा गर्दा उनीहरूले कसैसँग केही चाहेका थिएनन्। त्यस्तै जसले सबै कर्म सेवाभावले मात्र अरुको निम्ति गर्छ र कसैसँग आदर, प्रशंसा आदि चाहँदैन, उ संसारलाई सम्झँदैन। उ सजिलै संसारी बन्धनबाट मुक्त हुन्छ।
सबैले कर्म गर्छन्, तर कर्मयोग त्यही हो जब कर्म आसक्ति बिना परको निम्ति गरिन्छ। आसक्ति शास्त्रविहित कर्तव्य गरेर मात्र नाश हुन सक्छ—'धर्मात् विराग उत्पन्न' (मानस ३.१६.१)। शास्त्रवर्जित कर्म गरेर आसक्ति कहिल्यै नाश हुँदैन।
'परमात्मालाई प्राप्त गर्छ'—जस्तै तेह्रौं अध्यायको चौंतीसौं श्लोकमा भगवानले 'परम' शब्द प्रयोग गरेर सांख्ययोगीको परम प्राप्ति बताएका छन्, त्यस्तै यहाँ 'परम' शब्दले कर्मयोगीको परम प्राप्ति बताउँछन्। अर्थ यो हो कि साधकले जुन मार्ग अनुसरण गर्छ (रुचि, श्रद्धा र क्षमता अनुसार)—कर्मयोग, ज्ञानयोग वा भक्तियोग—त्यसबाट प्राप्त हुने वस्तु केवल परमात्मा नै हो (गीता ५.४-५)। प्राप्तव्य तत्त्व त्यही हुन सक्छ जसको प्राप्तिमा विकल्प, शंका वा निराशा छैन, र जो सधैं रहने, सबै ठाउँमा रहने, सबै कालमा रहने, सबैको हो, र जसबाट कुनै पनि अवस्थामा कसैले पनि कहिल्यै अल्प मात्र पनि अलग हुन सक्दैन, अर्थात् जसलाई सबैले अविभाज्य रूपमा सधैं प्राप्त गरेको छ।
**शंका:** कर्म गर्दा कर्मयोगीको कर्तृत्वभाव कसरी नाश हुन सक्छ? किनभने कर्तृत्वभाव नाश नभएसम्म परम तत्त्वको अनुभव सम्भव छैन।
**समाधान:** साधारण मानिसले सबै कर्म आफ्नो लागि गर्छ। आफ्नो लागि कर्म गर्दा मानिसमा कर्तृत्वभाव रहन्छ। कर्मयोगीले आफ्नो लागि कुनै पनि क्रिया गर्दैन। उसको विश्वास हुन्छ कि संसारबाट जे जति सामग्री प्राप्त भएको छ—शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, वस्तु, पैसा आदि—सबै संसारको नै हो, आफ्नो होइन। जब जब अवसर प्राप्त हुन्छ, उसले ती सामग्री, समय, क्षमता आदि संसारको सेवामा लगाउँछ। संसारको सेवामा लगाउँदा कर्मयोगीको विश्वास हुन्छ कि उ संसारका वस्तुलाई संसारको सेवामा लगाइरहेको छ, अर्थात् सामग्री, समय, क्षमता आदि जसको सेवा गरिँदैछ उसैको हो। यसरी विश्वास गर्दा कर्तृत्वभाव रहँदैन।
कर्तृत्वमा कारण भोक्तृत्व हो। कर्मयोगीले भोगको आशा राखेर कर्म गर्दैन। भोगको आशा राख्ने मानिस कर्मयोगी हुँदैन। जस्तो आफ्नै हातले आफ्नै अनुहार धुन्छ भने "मैले ठूलो उपकार गरें" भन्ने भाव उत्पन्न हुँदैन; किनभने मानिसले दुवै हात र अनुहारलाई आफ्नै अङ्ग मान्छ, त्यस्तै कर्मयोगीले पनि शरीरलाई संसारको अङ्ग मान्छ। त्यसैले यदि अङ्गले अङ्गधारीको सेवा गरेको छ भने त्यहाँ कर्तृत्वभाव कुनै हुन सक्छ?
नियम हो कि जस उद्देश्यले मानिस कर्ममा प्रवृत्त हुन्छ, कर्म सकिएपछि उसको चित्त त्यही उद्देश्यमा लीन हुन्छ। जस्तो साहुले धनको निम्ति मात्र व्यापार गर्छ, त्यसैले पसल बन्द गरेपछि उसको ध्यान स्वतः पैसमा जान्छ, र गन्न थाल्छ। उसको ध्यान आज को आयो, कुन जातको आयो आदिमा जाँदैन। कारण के हो भने ग्राहकसँग उसको कुनै प्रयोजन छैन। संसारको प्रयोजनले कर्म गर्ने मानिसले संसारमा कति लीन भए पनि संसारसँग एकत्व हुन सक्दैन; किनभने वास्तवमा संसारसँग एकत्व छैन। संसार सतत परिवर्तनशील र जड छ, भने 'आत्मा' (स्वरूप) अपरिवर्तनीय र चेतन छ। तर जसले परमात्माको प्रयोजनले कर्म गर्छ उ परमात्मासँग एकत्व प्राप्त गर्छ (साधकले अनुभव गरे वा नगरे); किनभने 'आत्मा'को परमात्मासँग स्वतःसिद्ध (स्वाभाविक) एकत्व छ। यसरी कर्ता 'कर्तव्य' बनेर आफ्नो प्रयोजन (परम तत्त्व) मा एक भएपछि कर्तृत्वभावको प्रश्न नै रहँदैन।
कर्मयोगीले सबै कर्म गर्ने प्रयोजन—परम तत्त्वको प्राप्ति—त्यसमा (परम तत्त्वमा) कर्तृत्वभाव वा कर्तृत्व (कर्ता हुनु) छैन। त्यसैले प्रत्येक कर्मको सुरु र अन्तमा त्यही प्रयोजनसँग एकत्वको अनुभव भएकोले कर्मयोगीमा कर्तृत्वभाव रहँदैन।
कुनै पनि प्राणीले गरेको हरेक कर्मको सुरु र अन्त हुन्छ। कुनै पनि कर्म स्थिर छैन। त्यसैले कसैको कर्तृत्व पनि स्थिर छैन; बरु कर्म सकिएसँगै कर्तृत्व पनि सकिन्छ। तर मानिसले भूल गर्छ कि जब उसले केही कर्म गर्छ, तब उसलाई त्यो कर्मको कर्ता मान्छ, र त्यो कर्म नगर्दा पनि आफूलाई त्यही कर्ता मानिरहन्छ। यसरी सतत आफूलाई कर्ता मान्दा उसको कर्तृत्वभाव नाश हुँदैन; बरु दृढ हुन्छ। उदाहरणको लागि, मानिस व्याख्यान दिँदा व्याख्याता हुन्छ, तर अरु समयमा पनि आफूलाई व्याख्याता मान्दा उसको कर्तृत्वभाव नाश हुँदैन। आफूलाई सतत व्याख्याता मान्दा उसको मनमा "श्रोताहरूले मेरो सेवा गरुन्, मेरो आदर गरुन्, मेरो आवश्यकता पूरा गरुन्" र "म यी साधारण मानिसहरूसँग कसरी बस्न सक्छु, यो साधारण काम कसरी गर्न सक्छु" आदि भाव उत्पन्न हुन्छन्। यसरी उसको व्याख्यान गर्ने कर्मसँगको सम्बन्ध स्थिर रहन्छ। यसको कारण के हो भने व्याख्यान गर्ने कर्मबाट आफ्नो लागि केही—धन, आदर, प्रशंसा, सुविधा आदि—प्राप्त गर्ने भाव। यदि आफ्नो लागि केही प्राप्त गर्ने भाव नभएमा कर्तृत्व कर्म गर्ने समयसम्म मात्र सीमित रहन्छ, र कर्म सकिएपछि कर्तृत्व आफ्नो प्रयोजनमा लीन हुन्छ।
जस्तो मानिसले आफूलाई भोक्ता, अर्थात् खाने व्यक्ति, खाँदा मात्र मान्छ, खाइसकेपछि होइन, त्यस्तै कर्मयोगीले आफूलाई कुनै कर्मको कर्ता त्यो कर्म गर्दा मात्र मान्छ, अरु समयमा होइन। उदाहरणको लागि, कर्मयोगी व्याख्याता हुन्छ र जनतामा उसको ठूलो आदर हुन्छ। तर यदि उसले कहिल्यै व्याख्यान सुन्नुपर्छ भने उ जहाँ पनि बस्न सक्छ र सजिलै व्याख्यान सुन्न सक्छ। त्यसबेला उसलाई न त आदर चाहिन्छ न त उच्च आसन; किनभने त्यसबेला उ आफूलाई श्रोता मान्छ, व्याख्याता होइन। यदि व्याख्यान दिएपछि उसलाई कोठा सफा गर्ने काम लाग्छ भने उ त्यो काम त्यस्तै लगनशीलतापूर्वक गर्छ जस्तो व्याख्यान दिने काम गर्छ। उसको मनमा "यस्तो ठूलो व्याख्याता भएर म यो कोठा सफा गर्ने तुच्छ काम कसरी गर्न सक्छु! मानिसहरू के भन्नेछन्! मेरो इज्जत धुलोमा मिल्नेछ" आदि भाव अल्प मात्र पनि उत्पन्न हुँदैन। उ व्याख्यान दिँदा आफूलाई व्याख्याता मान्छ, प्रवचन सुन्दा श्रोता मान्छ, र कोठा सफा गर्दा कोठा सफा गर्ने मान्छ। त्यसैले उसको कर्तृत्वभाव स्थिर छैन। जो स्थिर छैन, बरु परिवर्तन हुँदै गर्छ, त्यो वास्तवमा छैन, र त्यसको सम्बन्ध पनि स्थिर छैन—यो सिद्धान्त हो। साधकको दृष्टि यस सिद्धान्ततिर गएसाथ उ वास्तविकताको (कर्तृत्वभाव रहित स्वरूपको) अनुभव गर्छ।
कर्मयोगीले सबै कर्म त्यस्तै भावले गर्छ जस्तो नाटकमा भूमिका निभाउने कलाकारले गर्छ। जस्तो नाटकमा हरिश्चन्द्रको भूमिका नाटकको लागि मात्र हो, र नाटक सकिएसँगै हरिश्चन्द्रको भूमिका भूमिकासँगै त्यागिन्छ, त्यस्तै कर्मयोगीको कर्तृत्व पनि कर्म गर्ने समयसम्म मात्र सीमित हुन्छ, भूमिका जस्तै। जस्तो नाटकमा हरिश्चन्द्रको भूमिका निभाउने व्यक्तिले हरिश्चन्द्रका सबै कर्म गर्दा वास्तवमा आफूलाई ती कर्मको कर्ता (वास्तविक हरिश्चन्द्र) मान्दैन, त्यस्तै कर्मयोगीले शास्त्रविहित सबै कर्म गर्दा वास्तवमा आफूलाई ती कर्मको कर्ता मान्दैन। कर्मयोगीले शरीर आदि सबै वस्तुलाई आफ्नो र आफ्नो लागि भूमिका जस्तै नमानेर (संसारको मानेर) संसारको सेवामा मात्र लगाउँछ। त्यसैले कर्मयोगीमा कुनै पनि अवस्थामा अल्प मात्र पनि कर्तृत्वभाव रहन सक्दैन।
जस्तो कर्मयोगीले आफूमा कर्तृत्वलाई स्थिर नमान्छ, त्यस्तै उसले आमा, बुबा, श्रीमती, छोरा, भाइ, भाउजु आदिसँगको सम्बन्धलाई पनि स्थिर नमान्छ। उसले आफ्नो सम्बन्ध तिनसँग (केवल सेवा गर्नको लागि) सेवा गर्दा मात्र मान्छ। उदाहरणको लागि, यदि कसैको श्रीमान् छ भने उ श्रीमतीको लागि श्रीमान् हो, अर्थात् श्रीमती तीखो भाषी, कुरूप, झगडालु भए पनि श्रीमती मानेपछि उसलाई आफ्नो क्षमता र सामर्थ्य अनुसार पालन गर्नु श्रीमान्को कर्तव्य हो। श्रीमान् भएर उसलाई सुधारको कुरा भन्नुपर्छ, उ मान्छ वा मान्दैन। आफूलाई सधैं श्रीमान् मान्नु हुँदैन; किनभने यो जन्मभन्दा अगाडि उ श्रीमती थिइन् भनेर के थाहा? र मरेपछि उ श्रीमती नै रहनेछ भन्ने के निश्चित छ? साथै वर्तमानमा पनि उ कसैकी आमा, कसैकी छोरी, कसैकी बहिनी, कसैकी भाउजु, कसैकी नन्द आदि हुन्छिन्। उ सधैं श्रीमती मात्र होइन
★🔗
