**ਅਨੁਵਾਦ:**
ਸਾਡੀ ਫੌਜ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ (ਭੀਸ਼ਮ) ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਫੌਜ ਸਾਡੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ (ਭੀਮ) ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵੱਲ ਪੱਖਪਾਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
**ਟੀਕਾ:** "ਸਾਡੀ ਫੌਜ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਪੂਰਨ ਹੈ" – ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਵੱਡੀ ਹੈ – ਯਾਨੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚਾਰ *ਅਕਸੌਹਿਨੀਆਂ* ਵੱਧ – ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਜਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ! ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਏਕਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਅਟਲ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਅਕ, ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕੌਰਵ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਸਨੇਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨੇਹ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡੇ ਪਾਸੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਕਲਯਾਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕਿਵੇਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
"ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਫੌਜ, ਭੀਮ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਪੂਰਨ ਹੈ" – ਪਰੰਤੂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਫੌਜ ਸਾਡੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫੁੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਲਟ, ਸਾਰੇ ਏਕਤਾਬੱਧ ਅਤੇ ਇਕਮਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਮਸੈਨ ਹੈ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸੌ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਧੀ ਹੈ – ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਕਟਿਬੱਧ ਹੈ! ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਜਰ ਵਰਗਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਹਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਭੀਮਸੈਨ, ਪਾਂਡਵ ਫੌਜ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫੌਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਪਾਂਡਵ ਫੌਜ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਭੀਮਸੈਨ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਸਗੋਂ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਫੌਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਧ ਹੈ? ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਭੀਮਸੈਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਂਡਵ ਫੌਜ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਲਈ ਉਹ ਭੀਮਸੈਨ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
**ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਥ:**
ਅਰਜੁਨ, ਕੌਰਵ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਗਏ, ਆਪਣਾ ਧਨੁੱਖ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (ਗੀਤਾ 1.20)। ਪਰੰਤੂ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਪਾਂਡਵ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੈਨਾਤ ਫੌਡ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭੈ ਵੱਸਦਾ ਹੈ (ਟਿੱਪਣੀ ਪੰਨਾ 10)। ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਚਾਲਾਕੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਨਿਆਈ, ਪਾਪੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ – ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮ, ਨਿਆਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਲਾਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਗੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ, ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਹੇ ਅਚਿੰਤ! ਮੇਰੇ ਰਥ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੋ' (1.21)। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸੰਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਮਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਧਰਮ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਸੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਭੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰੰਤੂ ਜਿਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਕਲਯਾਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮ, ਅਨਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਸਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਮੋਹਜਨਿਤ ਸੁਖ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਸਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਲਟ, ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਹੁਣ, ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
★🔗
