ព្រះអាទិត្យទ្រង់ត្រាស់ថា៖ នេះគឺជាតម្រេក នេះគឺជាកំហឹង ដែលកើតឡើងពីគុណធម៌រាជៈ វាជាអ្នកស៊ីធំ និងជាអ្នកបាបធំ ចូរដឹងថាវាជាសត្រូវនៅក្នុងលោកិយនេះ។

អត្ថន័យពាក្យ៖ កាមៈ - សេចក្តីប្រាថ្នា, ឯសៈ - នេះ, ក្រោធៈ - សេចក្តីខឹង, ឯសៈ - នេះ, រជោគុណសមុទ្ភវៈ - កើតចេញពីគុណរជៈ, មហាជនៈ - ស៊ីអ្វីៗទាំងអស់, មហាបាប្មៈ - បាបធំ, វិទ្ធិ - ចូរដឹង, ឯនំ - នេះ, ឥហ - នៅទីនេះ, វៃរិណំ - សត្រូវ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺជាអ្នកដែលប្រកបដោយគុណសម្បត្តិប្រាំមួយគឺ៖ ប្រាជ្ញា, ការមិនជាប់ជំពាក់, កេរ្តិ៍ឈ្មោះ, សិរីរុងរឿង, ទ្រព្យសម្បត្តិ និងកម្លាំង។ មូលហេតុនៃបាប និងអំពើខុសឆ្គងទាំងអស់ក្នុងលោកនេះ គឺសេចក្តីប្រាថ្នា។ សេចក្តីខឹង គឺជាសេចក្តីប្រាថ្នានោះឯង។ នៅពេលដែលសេចក្តីប្រាថ្នាមិនត្រូវបានបំពេញ មនុស្សម្នាក់ក៏ខឹងនឹងអ្នកដែលរារាំងផ្លូវរបស់ខ្លួន។ សេចក្តីប្រាថ្នាកើតចេញពីគុណរជៈ។ នៅពេលដែលសេចក្តីប្រាថ្នាកើតឡើង វាជំរុញឱ្យមនុស្សធ្វើការដើម្បីទទួលបានវត្ថុនោះ។ ដូច្នេះ ចូរដឹងថា សេចក្តីប្រាថ្នានេះ គឺជាសត្រូវរបស់មនុស្សនៅលើផែនដីនេះ។

**ព្រះជាម្ចាស់ទ្រង់ត្រាស់ថា៖** ចូរដឹងថា រាគៈ (តម្រេក) នេះ ដែលកើតឡើងអំពីគុណធម៌រាគៈ គឺជាក្រេវៈ (កំហឹង)។ វាជាសត្រូវដ៏ធំដែលស៊ីសាច់ស៊ីឈាម និងជាអ្នកប្រព្រឹត្តបាបកម្មដ៏ធំ។ ក្នុងកិច្ចការនេះ ចូរដឹងថា វាជាសត្រូវតែមួយគត់។ **ពន្យល់ (វិចារ)៖** 'កើតឡើងអំពីគុណធម៌រាគៈ' – ក្រោយមកទៀត នៅក្នុងខទី៧ នៃអធាយាយទី១៤ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា គុណធម៌រាគៈកើតឡើងអំពីតណ្ហា (រាគៈ) និងសេចក្តីប្រកាន់មាំ។ ហើយនៅទីនេះ ទ្រង់ត្រាស់ថា រាគៈកើតឡើងអំពីគុណធម៌រាគៈ។ ពីរឿងនេះ គួរយល់ថា សេចក្តីប្រកាន់មាំជាប់ចិត្ត ធ្វើឲ្យកើតរាគៈ ហើយរាគៈធ្វើឲ្យសេចក្តីប្រកាន់មាំកាន់តែខ្លាំងឡើង។ សេចក្តីគឺថា សេចក្តីប្រកាន់មាំកើតឡើងពីការចាត់ទុកវត្ថុលោកថាជាប្រភពនៃសុខ ដែលបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នូវសារៈសំខាន់របស់វត្ថុទាំងនោះនៅក្នុងខន្ធចិត្ត។ បន្ទាប់មក ក៏កើតមានរាគៈចង់ប្រមូលផ្តុំវត្ថុទាំងនោះ និងចង់ទទួលអារម្មណ៍សុខពីវត្ថុទាំងនោះ។ ជាថ្មីម្តងទៀត រាគៈធ្វើឲ្យសេចក្តីប្រកាន់មាំចំពោះវត្ថុកាន់តែខ្លាំងឡើង។ បើសិនជាវដ្តនេះនៅតែបន្ត គ្មានការរំលត់ពីកម្មបាបទាំងស្រុងឡើយ។ 'រាគៈនេះ ក្រេវៈនេះ' – 'សូមឲ្យបំណងរបស់ខ្ញុំសម្រេច' – នេះហើយជារាគៈ។ បំណងចង់ប្រមូលផ្តុំវត្ថុឥតវិញ្ញាណដែលវិនាសអន្តរាយ បំណងចង់ទទួលអារម្មណ៍សុខពីការប្រជុំគ្នា សេចក្តីប្រកាន់មាំចំពោះសុខ – ទាំងអស់នេះគឺជារូបភាពនៃរាគៈដូចគ្នា។ អំពើបាបជួនកាលហាក់ដូចជាធ្វើឡើងនៅក្រោមអំណាចនៃ 'រាគៈ' ហើយជួនកាលហាក់ដូចជានៅក្រោមអំណាចនៃ 'ក្រេវៈ'។ បាបកម្មត្រូវបានប្រព្រឹត្តដោយឡែកពីគ្នាដោយទាំងពីរ។ ហេតុនេះ ទ្រង់បានប្រើពាក្យទាំងពីរ។ តាមពិត រាគៈ – មានន័យថា តណ្ហា ការស្រឡាញ់ចូលចិត្ត និងការទាក់ទាញចំពោះវត្ថុដែលវិនាសអន្តរាយ – គឺជាឫសគល់នៃបាបកម្មទាំងអស់។ នៅពេលដែលរាគៈត្រូវបានរារាំង រាគៈនោះផ្ទាល់ក៏ប្រែក្លាយទៅជាក្រេវៈ។ ហេតុនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា រាគៈតែមួយគត់ជាឫសគល់នៃបាបកម្ម ព្រះអង្គបានប្រើរូបសព្ទឯកវចនៈក្នុងពាក្យទាំងឡាយដែលបានពោលខាងលើ។ នៅពេលដែលរាគៈសម្រេច ក៏កើតមាន 'លោភៈ' ហើយនៅពេលដែលរាគៈត្រូវរារាំង (ឬចំពោះអ្នកដែលជាហេតុរារាំង) ក៏កើតមាន 'ក្រេវៈ'។ ប្រសិនបើអ្នកដែលជាហេតុរារាំងមានអំណាចខ្លាំងជាងខ្លួន នោះក៏កើតមាន 'ភ័យ' ជំនួសឱ្យ 'ក្រេវៈ'។ ហេតុនេះ នៅក្នុងគីតា ជួនកាលមានពាក្យថា ភ័យ រួមជាមួយរាគៈ និងក្រេវៈ; ឧទាហរណ៍ – 'ផុតចាកសេចក្តីប្រកាន់មាំ ភ័យ និងក្រេវៈ' (៤.១០) និង 'រាគៈ ភ័យ និងក្រេវៈបានរលត់អស់' (៥.២៨)។ **ចំណុចពិសេសមួយទាក់ទងនឹងរាគៈ** រាគៈគឺជាឫសគល់នៃបាបកម្មទាំងអស់ ទុក្ខ លំបាក ជាដើម។ មនុស្សដែលមានរាគៈ មិនត្រឹមតែមិនទទួលបានសុខនៅពេលភ្ញាក់ឡើយ ថែមទាំងមិនដែលទទួលបានសុខសូម្បីតែក្នុងសុបិនផង – 'រាគៈដែលមិនទាន់បានពេញចិត្ត សូម្បីតែក្នុងសុបិនក៏គ្មានសុខដែរ' (មនុស ៧.៩០.១)។ អ្វីដែលចង់បានមិនបានកើតឡើង ហើយអ្វីដែលមិនចង់បាន កើតឡើង – នេះផ្ទាល់ហើយហៅថាទុក្ខ។ បើគេលះបង់ 'ការចង់បាន' និង 'ការមិនចង់បាន' ទៅ ទុក្ខនឹងនៅទីណា? បំណងចង់បានវត្ថុដែលវិនាសអន្តរាយ ហៅថារាគៈ។ បំណងចង់បានព្រះអាទិតេយ្យដ៏មហាបរមដែលមិនវិនាស ទោះបីហាក់ដូចជារាគៈ ក៏មិនមែនជា 'រាគៈ' ទេ; ព្រោះរាគៈចំពោះវត្ថុដែលវិនាស មិនដែលត្រូវបានពេញចិត្តឡើយ; ផ្ទុយទៅវិញ វាកាន់តែកើនឡើង តែបំណងចំពោះព្រះ (នៅពេលបានសម្រេចព្រះ) ត្រូវបានពេញចិត្ត។ ទីពីរ រាគៈគឺចំពោះវត្ថុដែលខុសពីខ្លួន រីឯព្រះគឺមិនខុសពីខ្លួន។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ បំណងចង់បម្រើ (កម្មយោគ) ចង់បានចំណេះដឹងអំពីសច្ចធម៌ (ញាណយោគ) និងសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះ (ភគ្គិយោគ) ក៏មិនមែនជា 'រាគៈ' ដែរ។ បំណងចង់សម្រេចព្រះ តាមពិត គឺជាតម្រូវការពិតប្រាកដ (ឃ្លាន) នៃជីវិត។ តម្រូវការរបស់អាត្មាគឺមានតែព្រះប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលវិវេកញ្ញាណត្រូវបានបង្ក្រាប វាចាប់ផ្តើមរាគៈចំពោះវត្ថុដែលវិនាស។ អ្នកខ្លះអាចសង្ស័យថា៖ បើគ្មានរាគៈទេ កិច្ចការលោកិយនឹងដំណើរការយ៉ាងដូចម្តេច? ដំណោះស្រាយគឺ៖ កិច្ចការលោកិយដំណើរការតាមរយៈវត្ថុ និងកម្ម មិនមែនតាមរយៈរាគៈនៃចិត្តទេ។ វត្ថុទាក់ទងនឹងកម្ម ទោះកម្មនោះជាកម្មពីអតីត (បរាភ្វ) ឬជាកម្មបច្ចុប្បន្ន (ឧទ្យោគ)។ កម្មគឺខាងក្រៅ រីឯរាគៈគឺខាងក្នុង។ ផលនៃកម្មខាងក្រៅ (ក្នុងរូបភាពជាវត្ថុ ស្ថានភាព ជាដើម) ក៏ជាខាងក្រៅដែរ។ រាគៈគ្មានទំនាក់ទំនងអ្វីជាមួយការទទួលបានផល (វត្ថុ ស្ថានភាព ជាដើម) ឡើយ។ តើវត្ថុ ដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចនៃកម្ម អាចទទួលបានដោយការចង់បានវាដែរឬទេ? នៅក្នុងលោក យើងឃើញថា ទោះបីមានរាគៈចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិ ក៏ភាពក្រីក្ររបស់មនុស្សមិនត្រូវបានយកចេញដែរ។ លើកលែងតែពួកមហាអ្នកបរមគតិ មនុស្សធម្មតាទាំងអស់ស្លាប់ទៅដោយនៅតែមានរាគៈចង់រស់។ ទោះគេមានរាគៈ ឬគ្មានរាគៈ ផលដែលត្រូវបានកំណត់ថាត្រូវទទួលបាន នឹងត្រូវទទួលបានជាមិនខាន។ សេចក្តីគឺថា អ្វីដែលត្រូវកើតឡើង នឹងកើតឡើង ហើយអ្វីដែលមិនត្រូវកើតឡើង នឹងមិនដែលកើតឡើង ទោះគេមានរាគៈចំពោះវា ឬគ្មានក៏ដោយ។ ដូចជាស្ថានភាពមិនអំណោយផលកើតឡើងទោះបីគ្មានរាគៈចំពោះវាក៏ដោយ ស្ថានភាពអំណោយផលក៏នឹងកើតឡើងដោយគ្មានរាគៈចំពោះវាដែរ។ ជម្ងឺកើតឡើងដោយគ្មានរាគៈចំពោះជម្ងឺ ហើយសុខភាពនៅដដែលដោយគ្មានរាគៈចំពោះសុខភាព។ ការនិន្ទា និងការប្រមាថកើតឡើងដោយគ្មានរាគៈចំពោះវា ហើយការលើកតម្កើង និងកិត្តិយសក៏កើតឡើងដោយគ្មានរាគៈចំពោះវាដែរ។ ដូចជាស្ថានភាពមិនអំណោយផលគឺជាផលនៃកម្ម ស្ថានភាពអំណោយផលក៏ជាផលនៃកម្មដែរ។ ហេតុនេះ ការទទួលបាន ឬមិនទទួលបានវត្ថុ ស្ថានភាព ជាដើម គឺទាក់ទងនឹងកម្ម មិនមែនទាក់ទងនឹងរាគៈទេ។ រាគៈអាចជាចំពោះសុខភាពភ្លាមៗ ឬចំពោះសុខភាពអនាគត។ បំណងចង់សោយសុខ និងប្រមូលផ្តុំ គឺជារាគៈចំពោះសុខភាពភ្លាមៗ ហើយបំណងចង់ទទួលបានផលកម្ម គឺជារាគៈចំពោះសុខភាពអនាគត។ ក្នុងរាគៈទាំងពីរនេះ មានតែទុក្ខប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុផលគឺថា រាគៈមិនត្រឹមតែផ្តល់ទុក្ខនៅបច្ចុប្បន្នទេ ថែមទាំងជាហេតុនាំឲ្យកើតកំណើតថ្មីទៀត ដែលផ្តល់ទុក្ខនៅអនាគតទៀតផង។ ហេតុនេះ រាគៈទាំងពីរនេះ គួរលះបង់។ ទាំងកម្ម (សកម្មភាពដែលត្រូវបានចាត់ទុក) និងវិកម្ម (សកម្មភាពដែលត្រូវបានហាមឃាត់) កើតឡើងដោយសាររាគៈ។ 'កម្ម' កើតឡើងដោយសាររាគៈ ហើយនៅពេលដែលរាគៈកើនឡើងខ្លាំង ក៏កើតមាន 'វិកម្ម'។ ដោយសាររាគៈ សេចក្តីប្រកាន់មាំចំពោះអសច្ចៈកាន់តែរឹងមាំ។ នៅពេលដែលគ្មានរាគៈ ការភ្ជាប់ខ្លួនជាមួយអសច្ចៈត្រូវបានកាត់ផ្តាច់។ នៅពេលដែលរាគៈត្រូវបានពេញចិត្ត យើងត្រឡប់ទៅរកស្ថានភាពដដែលដែលយើងធ្លាប់មានមុនពេលរាគៈកើតឡើង។ ឧទាហរណ៍ រាគៈមួយកើតឡើងនៅក្នុងចិត្តរបស់អ្នកណាម្នាក់៖ 'សូមឲ្យខ្ញុំបានមួយរយរៀល'។ មុននេះ គ្មានរាគៈនៅក្នុងចិត្តរបស់គាត់ចង់បានមួយរយរៀលទេ; ដូច្នេះ បទពិសោធន៍បង្ហាញថា រាគៈគឺជាអ្វីមួយដែលកើតឡើង។ តាំងពីរាគៈចំពោះមួយរយរៀលមិនទាន់កើតឡើង គឺមានស្ថានភាព 'គ្មានរាគៈ'។ ប្រសិនបើ ដោយសារការខិតខំ និងវាសនា គាត់បានមួយរយរៀល នោះស្ថានភាពគ្មានរាគៈនោះក៏ត្រឡប់មកវិញ។ ប៉ុន្តែដោយសារសេចក្តីប្រកាន់មាំចំពោះសុខលោកិយ ស្ថានភាពនោះមិនគង់វង្ស ហើយរាគៈថ្មីមួយទៀតកើតឡើង៖ 'សូមឲ្យខ្ញុំបានមួយពាន់រៀល'។ តាមរបៀបនេះ ទាំងរាគៈមិនត្រូវបានពេញចិត្ត ទាំងគ្មានការពេញចិត្តទាំងស្រុងឡើយ។ គ្មានអ្វីត្រូវបានទទួល លើកលែងតែការខំប្រឹងប្រែងទទេ! ការលះបង់ 'រាគៈ' មានន័យថា រាគៈចំពោះវត្ថុលោកិយ មិនមែនជាការលំបាកទេ។ សូមគិតពិចារណាបន្តិចស៊ីជម្រៅ៖ តើរាគៈពិតជាមិនចាកចេញ ឬពិតជាមិនគង់វង្ស? យើងនឹងរកឃើញថា រាគៈពិតជាមិនគង់វង្ស! វាវិនាសជានិច្ច; ប៉ុន្តែមនុស្សរក្សាវាឲ្យរស់ដោយបង្កើតរាគៈថ្មីៗ។ រាគៈកើតឡើង ហើយអ្វីដែលកើតឡើង ត្រូវតែវិនាសជាមិនខាន។ ហេតុនេះ រាគៈវិនាសដោយខ្លួនឯង។ បើមនុស្សមិនបង្កើតរាគៈថ្មី រាគៈចាស់នឹងវិនាសដោយខ្លួនឯង ជួនកាលនៅពេលវាត្រូវបានពេញចិត្ត ហើយជួនកាលនៅពេលវាមិនត្រូវបានពេញចិត្ត។ ការពេញចិត្តរាគៈ មិនមែនសម្រាប់គ្រប់គ្នា និងមិនមែនជារៀងរហូតទេ ប៉ុន្តែការលះបង់រាគៈ គឺសម្រាប់គ្រប់គ្នា និងជារៀងរហូត។ ហេតុផលគឺថា រាគៈគឺមិនទៀង រីឯការលះបង់គឺទៀង។ តើមានការលំបាកអ្វីក្នុងការគ្មានរាគៈ? ការលំបាកគឺថា យើងមិនក្លាយជាអ្នកមិនប្រកាន់មាំ (និរមាម)។ បើយើងក្លាយជាអ្នកមិនប្រកាន់មាំ អំណាចនៃការគ្មានរាគៈនឹងមក ហើយពីការគ្មានរាគៈ អំណាចនៃការមិនជាប់ជំពាក់ (អសង្គ) ន