**श्रीभगवानुवाच -**
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥
**भावार्थ:** 'रजोगुणसमुद्भवः' – नंतर चौदाव्या अध्यायाच्या सातव्या श्लोकात प्रभू म्हणणार की रजोगुण तृष्णा (काम) आणि आसक्तीपासून उत्पन्न होतो. आणि इथे ते म्हणतात की काम रजोगुणापासून उत्पन्न होतो. यावरून समजावे की आसक्तीपासून काम उत्पन्न होतो आणि कामाने आसक्ती वाढते. अर्थ, ऐहिक वस्तूंना सुखाचे साधन मानण्यामुळे आसक्ती उत्पन्न होते, ज्यामुळे त्या वस्तूंचे महत्त्व अंतरंगात दृढ होते. मग त्या वस्तूंचा संचय करण्याची आणि त्यांचा उपभोग घेण्याची इच्छा उत्पन्न होते. पुन्हा, कामाने वस्तूंची आसक्ती वाढते. हे चक्र चालू राहिल्याने पापकर्मापासून पूर्ण निवृत्ती होत नाही.
'एष कामः एष क्रोधः' – 'माझी इच्छा पूर्ण व्हावी' – ही कामना आहे. नाशवंत जड वस्तूंच्या संचयाची इच्छा, संयोगजन्य सुखाची इच्छा, सुखाविषयीची आसक्ती – हे सर्व कामनेचेच रूप आहेत. पापकर्म कधी 'काम' या आवेगाने तर कधी 'क्रोध' या आवेगाने केले जाते असे दिसते. दोन्हींनी वेगवेगळे पाप घडतात. म्हणून दोन्ही शब्द दिले आहेत. वास्तविक, काम – म्हणजे नाशवंत वस्तूंविषयीची तृष्णा, रुची, आकर्षण – हेच सर्व पापांचे मूळ आहे. कामनाला अडथळा आला की, तीच कामना क्रोधरूपाने परिणाम होते. म्हणून एकाच कामनेचे पापांचे मूळत्व दर्शविण्यासाठी प्रभूंनी वरील वचनात एकवचनाचा प्रयोग केला आहे.
कामना पूर्ण झाल्यावर 'लोभ' उत्पन्न होतो आणि कामनेला अडथळा आला (किंवा अडथळा करणाऱ्याविषयी) क्रोध उत्पन्न होतो. अडथळा करणारा स्वतःपेक्षा अधिक बलवान असेल तर 'क्रोध' ऐवजी 'भय' उत्पन्न होते. म्हणून गीतेत कधी कधी काम-क्रोधाबरोबर भयाचा उल्लेख आलेला आहे; उदा. – 'निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति' (४.१०) आणि 'विगतकामभयक्रोधः' (५.२८).
**कामनेसंबंधी एक विशेष मुद्दा**
कामना हेच सर्व पाप, दुःख, क्लेश इत्यादींचे मूळ आहे. कामनायुक्त मनुष्य जागृत अवस्थेत तर सुख मिळत नाहीच, पण स्वप्नातही कधी सुख मिळत नाही – 'कामना अघातली, स्वप्नीहि नाही सुख' (मानस ७.९०.१). जे इच्छिले जात नाही आणि जे न इच्छिले ते घडते – यालाच दुःख म्हणतात. 'इच्छा' आणि 'न इच्छा' हे सोडले तर दुःख आहेच कोठे? नाशवंत वस्तूंची इच्छा म्हणजे कामना. अविनाशी परमात्म्याची इच्छा, कामनेसारखी दिसत असली तरी ती 'कामना' नव्हे; कारण नाशवंत वस्तूंची इच्छा कधी पूर्ण होत नाही; उलट वाढतच जाते, पण परमेश्वराची इच्छा (परमेश्वरप्राप्ती झाल्यावर) पूर्ण होते. दुसरे, कामना स्वतःपेक्षा भिन्न वस्तूविषयी असते आणि परमेश्वर स्वतःपेक्षा भिन्न नसतो. त्याचप्रमाणे सेवेची (कर्मयोग), तत्त्वज्ञानाची (ज्ञानयोग) आणि ईश्वरप्रेमाची (भक्तियोग) इच्छाही 'कामना' नव्हे. ईश्वरप्राप्तीची इच्छा ही वास्तविक जीवनाची खरी गरज (भूक) आहे. आत्म्याला फक्त ईश्वराचीच गरज आहे, पण विवेक दबला की तो नाशवंत वस्तूंची इच्छा करू लागतो.
शंका येईल: कामना नसताना ऐहिक व्यवहार कसे चालतील? समाधान असे: ऐहिक व्यवहार वस्तू आणि कर्म यांतून चालतात, मनाच्या कामनेतून नाही. वस्तू कर्माशी संबंधित आहेत, ती कर्मे भूतकाळातील (प्रारब्ध) असोत किंवा वर्तमानकाळातील (उद्योग) असोत. कर्मे बाह्य आहेत आणि कामना अंतरंगातील आहेत. बाह्य कर्मांचे फल (वस्तू, परिस्थिती इत्यादी रूपाने) देखील बाह्यच असते. कामनेचा फलप्राप्तीशी (वस्तू, परिस्थिती इत्यादीशी) काही संबंध नाही. कर्माच्या अधीन असलेली वस्तू कामना करून कशी मिळणार? जगात पाहिले आहे की, संपत्तीची कामना असतानाही लोकांची दारिद्र्य दूर होत नाही. मुक्त महात्म्यांशिवाय इतर सर्व व्यक्ती जगण्याची इच्छा मनात घेऊनच मरतात. इच्छा करो वा न करो, जे फल मिळायचे ते निश्चित मिळतेच. अर्थ, जे घडायचे ते घडते आणि जे न घडायचे ते इच्छा करो वा न करो कधीच घडत नाही. जशी अनिष्ट परिस्थिती न इच्छताही येते, तशी इष्ट परिस्थितीही न इच्छताही येईल. रोग न इच्छताही येतो आणि आरोग्य न इच्छताही राहते. निंदा-अपमान न इच्छताही होतात आणि स्तुती-सन्मान न इच्छताही होतात. जशी अनिष्ट परिस्थिती कर्मफल आहे, तशी इष्ट परिस्थितीही फक्त कर्मफलच आहे. म्हणून वस्तू, परिस्थिती इत्यादींची प्राप्ती-अप्राप्ती ही कर्माशी संबंधित आहे, कामनेशी नाही.
कामना तात्काळ सुखासाठी असू शकते किंवा भविष्यातील सुखासाठी असू शकते. उपभोग आणि संचय यांची इच्छा ही तात्काळ सुखाची कामना आहे आणि कर्मफलप्राप्तीची इच्छा ही भविष्यातील सुखाची कामना आहे. या दोन्ही कामनेत फक्त दुःखच आहे. कारण कामना केवळ वर्तमानात दुःख देत नाही तर भविष्यातील जन्मांचे कारण होऊन भविष्यातही दुःख देत असते. म्हणून या दोन्ही कामना टाकाव्यात.
कर्म (विहित कर्म) आणि विकर्म (निषिद्ध कर्म) हे दोन्ही कामनेमुळे घडतात. 'कर्म' कामनेमुळे घडते आणि कामना अतिशय वाढली की 'विकर्म' घडते. कामनेमुळे अवास्तवाविषयीची आसक्ती दृढ होते. कामना नसताना अवास्तवाशी संबंध तुटतो.
कामना पूर्ण झाल्यावर आपण त्या पूर्वीच्याच स्थितीत परत येतो. उदा. एखाद्याच्या मनात कामना उत्पन्न झाली: 'मला शंभर रुपये मिळावेत.' या पूर्वी त्याच्या मनात शंभर रुपये मिळण्याची कामना नव्हती; म्हणजे अनुभव सिद्ध करतो की कामना ही उत्पन्न होणारी वस्तू आहे. जोपर्यंत शंभर रुपयांची कामना उत्पन्न झाली नव्हती तोपर्यंत 'कामनाराहित्य' ही स्थिती होती. प्रयत्न आणि दैवयोगाने त्याला शंभर रुपये मिळाले तर ती कामनाराहित्याची स्थिती परत येते. पण ऐहिक सुखाच्या आसक्तीमुळे ती स्थिती टिकत नाही आणि नवीन कामना उत्पन्न होते: 'मला हजार रुपये मिळावेत.' अशा रीतीने न कामना पूर्ण होते आणि न संपूर्ण समाधान होते. फक्त श्रम हाच मिळतो, दुसरे काहीच नाही!
'कामना' म्हणजे ऐहिक वस्तूंची इच्छा ही सोडणे कठीण नाही. थोडा गंभीरपणे विचार करा: कामना वास्तविक सोडतच नाही की वास्तविक टिकतच नाही? असे आढळून येईल की कामना वास्तविक टिकतच नाही! ती सतत नष्ट होते; पण माणूस नवीन कामना निर्माण करून तिला जिवंत ठेवतो. कामना उत्पन्न होते आणि उत्पन्न झालेली वस्तू नाश पावणे अपरिहार्य आहे. म्हणून कामना स्वतःच नष्ट होते. माणूस नवीन कामना निर्माण केली नाही तर जुनी कामना स्वतःच नष्ट होते, कधी पूर्तीने तर कधी अपूर्तीने.
कामनेची पूर्ती प्रत्येकासाठी नाही आणि सदासाठी नाही, पण कामनेचा त्याग प्रत्येकासाठी आहे आणि सदासाठी आहे. कारण कामना अनित्य आहे आणि त्याग नित्य आहे. निष्काम होण्यात काय अडचण आहे? अडचण अशी की आपण निर्मम होत नाही. निर्मम झालो तर निष्काम होण्याची शक्ती येईल आणि निष्काम झाल्याने असक्त होण्याची शक्ती येईल. निर्ममता, निष्कामता आणि असक्तता आली की वृत्तिराहित्य, शांती आणि स्वातंत्र्य आपोआप येते.
एक मार्मिक मुद्दा लक्षात घ्या. कामना सोडणे आपण फार कठीण समजतो. पण विचार करा: कामना सोडणे कठीण असेल तर कामना पूर्ण करणे सोपे आहे का? सर्व कामनांची पूर्ती आजपर्यंत जगात कोणालाही झालेली नाही. आपली काय कथा, देवाच्या बापालाही (राजा दशरथाला) आपली कामना पूर्ण झालेली नाही! म्हणून कामनांची पूर्ती अशक्य आहे. पण कामनांचा त्याग अशक्य नाही. कामना सोडणे कठीण आहे असे आपण मानले तर अशक्य काम (कामनापूर्ती) पेक्षा कठीण कामही सोपे वाटते; कारण कामना सोडता येते पण पूर्ण करता येत नाही. म्हणून कामना पूर्ण करण्यापेक्षा कामना सोडणे सोपे आहे. चूक अशी की आपण जे करू शकत नाही त्या कामासाठी आपण प्रयत्न करतो आणि जे करू शकतो ते करत नाही. म्हणून साधकाने कामना सोडावी, हे तो करू शकतो.
कामना चार प्रकारच्या:
(१) केवळ शरीरधारणेसाठी आवश्यक कामना पूर्ण करावी.
(२) जी कामना वैयक्तिक आणि न्याय्य आहे आणि जिची पूर्ती आपल्या अधिकारात नाही – ती ईश्वरास अर्पण करून नाहीशी करावी.
(३) इतरांची जी कामना न्याय्य आणि हितकारक आहे आणि जिची पूर्ती करण्याची आपल्याला क्षमता आहे – ती पूर्ण करावी. अशा रीतीने इतरांच्या कामना पूर्ण केल्याने आपल्याला कामना सोडण्याची शक्ती येते.
(४) वरील तीन प्रकारांशिवायच्या इतर सर्व कामना विचाराने नाहीशा कराव्यात.
'महाशनो महापाप्मा' – एखादा शत्रु दान, पूजा किंवा विनंतीने शांत होतो, पण ही 'कामना' हा असा शत्रु आहे की कोणाच्याही हाताने शांत होत नाही. ही कामना कधी तृप्त होत नाही – 'कामाग्नि न शांत होय, म्हणे तुलसी, इंद्रियसुख घृत बहु जेव्हा.' जशी संपत्ती मिळाल्यावर संपत्तीची लोभ वाढतो, तशी उपभोग मिळत गेल्याने कामना फक्त वाढते. म्हणून कामनेला 'महाशन' म्हटले आहे.
कामनाच सर्व पापांचे कारण आहे. चोरी, दरोडा, हिंसा इत्यादी सर्व पाप केवळ कामनेमुळे घडतात. म्हणून कामनेला 'महापाप्मा' म्हटले आहे.
कामना उत्पन्न झाल्याबरोबर मनुष्य आपल्या कर्तव्याकडून, आपल्या स्वरूपाकडून आणि आपल्या प्रियतमाकडून (ईश्वराकडून) वळून नाशवंत संसाराकडे वळतो. नाशवंताकडे वळल्याने पाप घडते आणि पापाच्या परिणामाने नरक आणि नीच योनी प्राप्त होते.
केवळ संयोगजन्य सुखाच्या कामनेमुळेच संसार वास्तविक दिसतो आणि सतत बदलणारे शरीर इत्यादी स्थिर दिसतात. ऐहिक वस्तूंना स्थिर मानल्याने मनुष्य त्यांचा उपभोग घेतो आणि त्यांची इच्छा करतो. सुखोपभोगाच्या वेळी संसाराच्या अनित्यतेकडे लक्ष जात नाही आणि मनुष्य उपभोग आणि स्वतःला स्थिर पाहतो. प्रतिक्षणी मरत – नाश पावत – जाणाऱ्या संसारापासून सुख घेण्याची इच्छा कशी होईल? पण 'संसार प्रतिक्षणी मरत आहे' हे ज्ञान दुर्लक्षित करूनच ऐहिक सुखोपभोगाची इच्छा उत्पन्न होते. चित्रपटात (सिनेमात) पिकलेले द्राक्षे पाहिल्यावर ती खाण्याची इच्छा होत नाही; झाली तर आपण त्यांना वास्तविक मानले आहे हे सिद्ध होते. बदलणाऱ्या संसाराला स्थिर मानल्याने खरोखरी स्थिर तत्त्वाकडे, त्या दिव्य तत्त्वाकडे किंवा आपल्या स्वरूपाकडे लक्ष जातच नाही. तिकडे लक्ष न दिल्याने मनुष्य तिकडून वळतो आणि नाशवंत सुखोपभोगात गुंततो. यावरून सिद्ध होते की, वास्तव तत्त्वाकडून वळल्याशिवाय कोणताही ऐहिक उपभोग घेता येत नाही आणि ऐहिक उपभोग आसक्तीने घेतल्याने मनुष्य ईश्वराकडून निश्चित वळतो.
उपभोक्त्याच्या बुद्धीने ऐहिक वस्तूंचा उपभोग घेणारा मनुष्य हिंसेरूपी पाप टाळू शकत नाही. तो स्वतःवर (आपल्या पतनावर) हिंसा करतो आणि इतरांवर हिंसा करतो. उदा. एखादा मनुष्य संपत्ती जमवून तिच्यायोगे सुखोपभोग घेत असेल तर त्याला पाहून गरीबांच्या मनाला संपत्ती आणि सुखांच्या अभावाने तीव्र दुःख होते – ही त्यांच्यावर हिंसा आहे. सुखोपभोग घेतल्याने तो स्वतःवर हिंसा (पतन) करतो; कारण स्वतः ईश्वराचाच चैतन्य अंश असताना जड (संपत्ती) याला महत्त्व दिल्याने तो वस्तुतः जडाचा दास होतो, यामुळे त्याचे पतन होते. जगातील सर्व उपभोगाच्या वस्तू मर्यादित आहेत; म्हणून एखाद्या मनुष्याने जितका उपभोग घेतला तितका उपभोग इतरांच्या वाट्यातूनच आला. मात्र, केवळ शरीरधारणेसाठी वस्तू स्वीकारल्याने मनुष्यास पाप लागत नाही. शरीरधारणेतही शास्त्र केवळ स्वतःसाठी वस्तूंचा उपभोग घेण्यास मनाई करते. शरीरधारणेसाठी आई, वडील, गुरु, मुले, पत्नी, वृद्ध इत्यादींना आधी वस्तू द्याव्यात आणि मग स्वतःसाठी घ्याव्यात.
उपभोक्त्याच्या बुद्धीने उपभोग घेणारा मनुष्य आपले पतन करतो, उपभोगाच्या वस्तूंचा दुरुपयोग करतो आणि त्यांचा नाश करतो आणि वंचित मनुष्यांवर हिंसा करतो; पण हे मुक्त महात्म्याला लागू पडत नाही. पापरूपी हिंसा त्याच्यामार्फत घडत नाही; कारण त्याच्यात उपभोक्त्याची बुद्धी नसते आणि त्याच्यामार्फत केवळ शरीरधारणेसाठी निष्काम बुद्धीने शास्त्रोक्त कर्मेच घडतात. त्या महात्म्याच्या उपयोगात येणाऱ्या वस्तूंचा विकास होतो; त्यांचा नाश होत नाही – म्हणजे, त्याच्याकडे आल्यावर वस्तूंचा सदुपयोग होतो, यामुळे त्यांना अर्थ प्राप्त होतो. त्या महात्म्याचे म्हटलेले शरीर जोपर्यंत संसारात राहते तोपर्यंत त्यामार्फत प्राणिमात्रांचे कल्याण आपोआप आणि नैसर्गिकरीत्या घडते. केवळ शरीरधारणेची गरज ही 'महाशन' आणि 'महापाप्मा' नाही. कारण केवळ शरीरधारणेची गरज ही कामना नाही. गरज पूर्ण होते; उदा. – भूक लागली आणि अन्न खाल्ल्यावर तृप्ती झाली. पण कामना वाढते.
'विद्ध्येनमिह वैरिणम्' – वास्तविक तर केवळ ऐहिक वस्तूंची कामना सोडल्यानेच सुख आणि शांतीचा अनुभव येतो, तरी अज्ञानामुळे मनुष्य वस्तूंपासून सुख मिळते असे मानतो. अशा रीतीने मनुष्याने वस्तूंची कामना हे सुखाचे कारण मानल्याने तिला आपला मित्र आणि हितैषी समजले आहे. या मान्यतेमुळे कामना कधी नष्ट होत नाही. म्हणून प्रभू इथे सांगतात: ही कामना मित्र न समजता शत्रु समजा. कामना मनुष्याचा शत्रु आहे कारण ती मनुष्याचा विवेक झाकून त्याला पापात गुंतवते.
जगातील सर्व पाप, दुःख, नरक इत्यादींच्या मुळाशी फक्त कामना आहे. या जगात किंवा परलोकात कोणीही कोठेही दुःख भोगत असेल तर अवास्तवाची कामना हेच कारण आहे. कामनेपासून सर्व प्रकारची दुःखे घडतात आणि सुख मुळीच घडत नाही.
**एक विशेष मुद्दा**
कामना नष्ट करण्याचे मुख्य आणि सोपे साधन आहे – इतरांची सेवा करणे, त्यांना सुख देणे. इतर सशरीर प्राणी हे निश्चित इतर आहेतच; पण म्हटलेले शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण हेही इतरच आहेत. म्हणून त्यांची धारणाही सेवाबुद्धीने करावी, उपभोक्त्याच्या बुद्धीने नाही. त्यांच्यापासून सुख घेऊ नये.
कर्मयोगात स्थूल शरीराने केलेले 'कर्म', सूक्ष्म शरीराने केलेला 'चिंतन' आणि कारण शरीराची 'स्थिरता' हे तीनही स्वतःसाठी नसून केवळ जगासाठी आहे. कारण स्थूल शरीराची स्थूल जगाशी एकरूपता आहे, सूक्ष्म शरीराची सूक्ष्म जगाशी आणि कारण शरीराची कारण जगाशी एकरूपता आहे. म्हणून शरीर, वस्तू आणि कर्म यांच्याद्वारे इतरांची सेवा करणे योग्य आहे, पण स्वतःमध्ये सेवकपणाचा अहंकार करणे अयोग्य आहे. सूक्ष्म शरीराने इतरांचे कल्याण चिंतन करणे योग्य आहे, पण त्यातून सुख घेणे अयोग्य आहे. कारण शरीराने स्थिर राहणे योग्य आहे, पण स्थिरतेतून सुख घेणे अयोग्य आहे. अशा रीतीने सुख न घेतल्याने फलासक्ती नष्ट होते; फलासक्ती नष्ट झाल्याने कर्मासक्ती सहज नष्ट होते.
'माझा हुकूम चालेल'; 'अमुक व्यक्तीने माझी आज्ञा पाळावी'; 'अमुक वस्तू माझ्या उपयोगात यावी'; 'माझा मुद्दा मांडला जावा' – हे सर्व कामनेचीच रूपे आहेत. नाशवंत (अवास्तव) जगातून काही घेण्याची इच्छा हे महाविपत्तीचे कारण आहे. इतरांची न्याय्य इच्छा (ज्यामध्ये इतरांचे कल्याण आहे आणि जी पूर्ण करण्याची आपल्याला क्षमता आहे) पूर्ण केल्याने आपल्याला कामना सोडण्याची शक्ती येते. इतरांची इच्छा आपण पूर्ण करू शकत नसलो तरी ती पूर्ण करण्याची भावना हृदयात राहावी.
अहंता – अहंकार (स्वतःला शरीर मानणे), ममता (शरीर इत्यादी वस्तू स्वतःच्या मानणे) आणि कामना (भावना – 'अमुक वस्तू मिळावी') – या तिघांतूनच आत्मा संसारात बद्ध होतो. अहंतेपासून मर्यादा उत्पन्न होते, ममतेपासून वृत्ती उत्पन्न होतात आणि कामनेपासून अशांती उत्पन्न होते. कामना सोडल्याने ममता नष्ट होते आणि ममता सोडल्याने अहंता नष्ट होते. कर्मयोगी तत्त्वतः यांपैकी कोणत्याचा स्वतःशी संबंध मानत नाही; कारण तो शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, अहंकार, वस्तू इत्यादी स्वतःच्या मानत नाही किंवा स्वतःसाठी मानत नाही; ही शरीर इत्यादी केवळ जगाची आणि जगाच्या सेवेसाठी आहेत असे तो मानतो, जी ती वास्तविकता आहे.
कोणालाही दुःख न देण्याची भावना झाली की सेवा सुरू होते. म्हणून साधकाच्या हृदयात 'कोणालाही दुःख न व्हावे' ही भावना सतत राहावी. चुकून आपल्यामुळे कोणाला दुःख झाले तर क्षमा मागावी. ते क्षमा करोत वा न करोत भय नाही. कारण क्षमा मागणाऱ्याची ईश्वराच्या बाजूने क्षमा आपोआप होते. सेवा करताना सेवेबद्दल काही घेण्याची भावना आपल्यात उत्पन्न होऊ नये याकडे साधकाने नेहमी दक्ष राहावे. अशा रीतीने सेवा केल्याने कामनेरूपी शत्रु सहज नष्ट होतो.
**संदर्भ:** 'हे पाप आहे' हे जाणूनही मनुष्य पापात प्रवृत्त होतो; म्हणून या ज्ञानाचा आचारावर परिणाम न होण्याचे कारण काय? हे पुढील दोन श्लोकांत प्रभू सांगतात.
★🔗
