ឥន្ទ្រិយ ចិត្ត និងបញ្ញា ត្រូវបានគេហៅថាជាកន្លែងអាស្រ័យរបស់វា។ តាមរយៈទាំងនេះ វាបំភាន់សត្វដែលមានរូបកាយ ដោយគ្របដណ្ដប់លើគំនិតដឹងខុសត្រូវរបស់គេ។

អត្ថន័យពាក្យ៖ ឥន្ទ្រិយាណិ - ឥន្ទ្រីយ៍, មនះ - ចិត្ត, ពុទ្ធិះ - បញ្ញា, អស្យ - ទីកន្លែងរបស់វា, អធិដ្ឋានម - លំនៅដ្ឋាន, ឧច្ចតេ - ត្រូវបានគេហៅថា, ឯតៃះ - តាមរយៈនេះ, វិមោហយតិ - ធ្វើឱ្យវង្វេង, ឯឞះ - នេះ (តណ្ហា), ជ្ញានម - ប្រាជ្ញា, អាវ្ឫត្យ - គ្របដណ្តប់, ទេហិនម - សត្វមានរូបកាយ។ ការអត្ថាធិប្បាយរបស់ស្វាមី ស៊ីវ៉ាណាន់ដា៖ ប្រសិនបើដឹងពីទីកន្លែងរបស់សត្រូវ នោះការសម្លាប់វាគឺងាយស្រួល។ ដូច្នេះហើយ ដូចជាមេទ័ពដ៏ឈ្លាសវៃម្នាក់ ព្រះស្រីគ្រឹស្នាបានចង្អុលបង្ហាញដល់អរជុនអំពីលំនៅដ្ឋាននៃតណ្ហា ដើម្បីឱ្យគាត់អាចវាយប្រហារ និងកម្ចាត់វាបានយ៉ាងងាយស្រួល។

**៣.៤០** ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ចិត្ត និងពុទ្ធិ (បញ្ញា) ត្រូវបានគេហៅថាជាទីតាំងនៃតម្រេកនេះ។ តាមរយៈឥន្ទ្រិយ ចិត្ត និងពុទ្ធិទាំងនេះហើយ ដែលតម្រេក ដោយបិទបាំងចំណេះដឹង ធ្វើឱ្យវងេ្វងបុគ្គលដែលភ្ជាប់ខ្លួននឹងរូបកាយ។ **ការពន្យល់៖** 'ឥន្ទ្រិយាណិ មនោ ពុទ្ធិរ៑ អស្យាធិដ្ឋានំ ឧច្យតេ' — តម្រេកត្រូវបានឃើញនៅកន្លែងចំនួនប្រាំ៖ (១) ក្នុងអារម្មណ៍ (គីតា ៣.៣៤) (២) ក្នុងឥន្ទ្រិយ (៣) ក្នុងចិត្ត (៤) ក្នុងពុទ្ធិ (បញ្ញា) និង (៥) ក្នុង 'អញ' ដែលគេសន្មត (អហង្ការ) ពោលគឺអ្នកធ្វើ (គីតា ២.៥១)។ ទោះបីវាបង្ហាញខ្លួននៅកន្លែងទាំងប្រាំនេះក៏ដោយ តម្រេកពិតជាស្ថិតនៅតែក្នុង 'អញ' ដែលគេសន្មត (ពន្ធិនៃសតិដឹងខ្លួន និងរូបធាតុ) ប៉ុណ្ណោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយសារវាបង្ហាញខ្លួននៅកន្លែងទាំងប្រាំខាងលើ ទើបគេហៅកន្លែងទាំងនោះថាជាទីតាំងនៃតម្រេកនេះ។ សកម្មភាពទាំងអស់ត្រូវបានអនុវត្តតែដោយរូបកាយ ឥន្ទ្រិយ ចិត្ត និងពុទ្ធិប៉ុណ្ណោះ។ ធាតុទាំងបួននេះគឺជាឧបករណ៍សម្រាប់អនុវត្តសកម្មភាព។ ប្រសិនបើតម្រេកស្ថិតនៅក្នុងវា វាមិនអនុញ្ញាតឱ្យសកម្មភាពនោះធ្វើឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត (បរមាថ្ថៈ) ឡើយ។ ហេតុនេះ យោគីអ្នកប្រតិបត្តិកម្មយោគ ដោយឥតតម្រេក គ្មានអារម្មណ៍ថា 'របស់អញ' និងមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ អនុវត្តសកម្មភាពតាមរយៈរូបកាយ ឥន្ទ្រិយ ចិត្ត និងពុទ្ធិ ដើម្បីសម្អាតចិត្ត (គីតា ៥.១១)។ តាមពិត តម្រេកស្ថិតនៅតែក្នុងអហង្ការ (ការភ្ជាប់ខ្លួននឹងរូបធាតុឥតស្មារតី)។ អហង្ការ ដែលមានន័យថា 'ភាពជាអញ' គឺគ្រាន់តែជាការសន្មតប៉ុណ្ណោះ។ ថាអញជាកម្មសិទ្ធិនៃវណ្ណៈនេះ និកាយនេះ ឬប្រពៃណីនេះ — នេះគ្រាន់តែជាជំនឿមួយប៉ុណ្ណោះ។ គ្មានភស្តុតាងណាផ្សេងទៀតសម្រាប់រឿងនេះក្រៅពីជំនឿនោះឡើយ។ វាស្ថិតនៅក្នុងទំនាក់ទំនងដែលបានសន្មតនេះហើយ ដែលតម្រេករស់នៅ។ ចេញពីតម្រេកតែមួយគត់ ទោសកំហុសទាំងអស់កើតឡើង។ ទោសកំហុសត្រូវបានបំផ្លាញដោយការទទួលផលនៃវា ប៉ុន្តែប្រសិនបើតម្រេកមិនត្រូវបានដកចេញពីអហង្ការ ទោសកំហុសថ្មីៗនឹងកើតឡើងឥតឈប់ឈរ។ ហេតុនេះ តម្រេកគឺជាអ្វីដែលចងសត្វអាត្មា។ មហាភារតៈបានសំដែងថា៖ 'តម្រេកគឺជាចំណងតែមួយគត់ គ្មានចំណងណាផ្សេងទៀតនៅទីនេះឡើយ។ អ្នកណាដែលរួចផុតពីចំណងនៃតម្រេក នឹងក្លាយជាអ្នកសមរម្យក្នុងការទៅដល់ស្ថានព្រហ្ម។' (សន្តិបរវៈ ២៥១.៧) 'ឯតៃរ៑ វិមោហយតិ ឯឞ ញានំ អាវ្រឹត្យ ទេហិនំ' — ដោយសារតម្រេក បុគ្គលមិនធ្វើអ្វីដែលគាត់គួរធ្វើ ហើយធ្វើអ្វីដែលគាត់មិនគួរធ្វើ។ តាមវិធីនេះ តម្រេកធ្វើឱ្យវងេ្វងបុគ្គលដែលភ្ជាប់ខ្លួននឹងរូបកាយ។ នៅក្នុងគម្ពីរជំពូកទីពីរ ព្រះអាទិទេពបានត្រាស់ថា ចេញពីតម្រេក កំហឹងកើតឡើង — 'កាមាត៑ ក្រធោ 'ភិជាយតេ' (២.៦២) — ហើយចេញពីកំហឹង ការវងេ្វង (ស្ថានភាពវង្វេងស្មារតីយ៉ាងខ្លាំង) កើតឡើង — 'ក្រធាត៑ ភវតិ សម្មោហៈ' (២.៦៣)។ ពីនេះ គួរយល់ថា នៅពេលតម្រេកត្រូវបានរារាំង កំហឹងកើតឡើង ប៉ុន្តែប្រសិនបើតម្រេកមិនត្រូវបានរារាំង ពេលនោះចេញពីតម្រេក លោភៈកើតឡើង ហើយចេញពីលោភៈ ការវងេ្វងកើតឡើង (កំណត់សម្គាល់ទំព័រ ១៩៧.១)។ ខ្លឹមសារគឺថា ប្រសិនបើវត្ថុដែលចង់បានមិនត្រូវបានទទួល 'កំហឹង' កើតឡើង ហើយប្រសិនបើវត្ថុនោះត្រូវបានទទួល 'លោភៈ' កើតឡើង។ ចេញពីវា 'ការវងេ្វង' កើតឡើង។ តម្រេកគឺជាសកម្មភាពនៃគុណរាជៈ (រាជោគុណ) ហើយការវងេ្វងគឺជាសកម្មភាពនៃគុណតមៈ (តមោគុណ)។ គុណរាជៈ និងគុណតមៈ ស្ថិតនៅជិតគ្នា (កំណត់សម្គាល់ទំព័រ ១៩៧.២)។ ហេតុនេះ តម្រេក កំហឹង លោភៈ និងការវងេ្វង ស្ថិតនៅជិតគ្នាណាស់។ តម្រេក តាមរយៈឥន្ទ្រិយ ចិត្ត និងពុទ្ធិ ធ្វើឱ្យវងេ្វង (ធ្វើឱ្យស្មារតីងងឹត) បុគ្គលដែលភ្ជាប់ខ្លួននឹងរូបកាយ។ ដូច្នេះ ទោះបីតម្រេកជាសកម្មភាពនៃគុណរាជៈក៏ដោយ វាបណ្តាលឱ្យមានការវងេ្វង ដែលជាសកម្មភាពនៃគុណតមៈ។ នៅពេលតម្រេកកើតឡើង បុគ្គលដំបូងចង់សោយសុខតាមរយៈឥន្ទ្រិយ។ ដំបូងឡើយ អារម្មណ៍សោយសុខមិនត្រូវបានទទួលទេ ហើយទោះបីទទួលបានក៏ដោយ ក៏វាមិននៅអស់កល្បដែរ។ ហេតុនេះ ដើម្បីទទួលបានវាតាមរបៀបណាមួយ គាត់ចង់បានរឿងផ្សេងៗនៅក្នុងចិត្ត។ នៅក្នុងពុទ្ធិ គាត់គិតពីមធ្យោបាយផ្សេងៗដើម្បីទទួលបានវា។ តាមវិធីនេះ តម្រេកដំបូងធ្វើឱ្យឥន្ទ្រិយជាប់ជំពាក់នឹងការល្បួងនៃសេចក្តីសុខដែលកើតឡើងពីការប៉ះពាល់។ បន្ទាប់មក ឥន្ទ្រិយទាញចិត្តឆ្ពោះទៅរកវា ហើយបន្ទាប់ពីនោះ ឥន្ទ្រិយ និងចិត្តរួមគ្នាទាញពុទ្ធិផងដែរឆ្ពោះទៅរកវា។ តាមវិធីនេះហើយ ដែលតម្រេក ដោយបិទបាំងចំណេះដឹង ធ្វើឱ្យវងេ្វងបុគ្គលដែលភ្ជាប់ខ្លួននឹងរូបកាយតាមរយៈឥន្ទ្រិយ ចិត្ត និងពុទ្ធិ ហើយចាប់គាត់ចោលទៅក្នុងរណ្តៅនៃការធ្លាក់ចុះ។ វាជាគោលការណ៍មួយថា ប្រសិនបើអ្នកបម្រើល្អ ប៉ុន្តែម្ចាស់បណ្តេញគាត់ចោលដោយការប្រមាថ នោះគាត់នឹងមិនទទួលបានអ្នកបម្រើល្អម្តងទៀតទេ។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ប្រសិនបើម្ចាស់ល្អ ប៉ុន្តែអ្នកបម្រើប្រព្រឹត្តចំពោះគាត់ដោយការប្រមាថ នោះគាត់នឹងមិនទទួលបានម្ចាស់ល្អម្តងទៀតឡើយ។ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់ ដោយមិនទាន់បានដល់ព្រះជាម្ចាស់ បានខ្ជះខ្ជាយរូបកាយមនុស្សគ្រាន់តែក្នុងការសោយសុខ និងកម្មសិទ្ធិធម្មតានៃលោកិយ នោះគាត់នឹងមិនទទួលបានរូបកាយមនុស្សម្តងទៀតទេ។ វត្ថុល្អត្រូវបានគេប្រមាថដោយសារភាពមិនស្អាតនៃចិត្ត ហើយចិត្តក្លាយជាមិនស្អាតដោយសារតម្រេក។ ហេតុនេះ ជាដំបូង និងជាសំខាន់បំផុត តម្រេកត្រូវតែបំផ្លាញ។ ន័យនៃពាក្យ 'ទេហិនំ វិមោហយតិ' គឺថា តម្រេកនេះធ្វើឱ្យវងេ្វងតែបុគ្គលដែលភ្ជាប់ខ្លួននឹងរូបកាយប៉ុណ្ណោះ។ មានតែអ្នកដែលចាត់ទុករូបកាយថាជា 'អញ' និង 'របស់អញ' ទើបជាអ្នកភ្ជាប់ខ្លួននឹងរូបកាយ។ នៅដើមដំបូងនៃការបង្រៀនរបស់ព្រះអង្គ ព្រះអាទិទេពបានពន្យល់ពីភាពខុសគ្នារវាងរូបកាយ (ទេហ) និងអ្នកដែលស្ថិតនៅក្នុងរូបកាយ (ទេហី — អាត្មា) (គីតា ២.១១–៣០)។ ថារូបកាយ និងអ្នកដែលស្ថិតនៅក្នុងរូបកាយគឺផ្សេងគ្នា — នេះជាបទពិសោធន៍របស់មនុស្សគ្រប់គ្នា។ តម្រេកនេះ ដោយបិទបាំងចំណេះដឹង ចងបុគ្គលដែលភ្ជាប់ខ្លួននឹងរូបកាយ (អ្នកដែលជឿលើទំនាក់ទំនងជាមួយរូបកាយ) មិនមែនអ្នកដែលស្ថិតនៅក្នុងរូបកាយ (អត្តាដ៏បរិសុទ្ធ) ឡើយ។ វាមិនអាចចងបុគ្គលដែលមិនជឿលើទំនាក់ទំនងជាមួយរូបកាយបានឡើយ។ មានតែការចាត់ទុករូបកាយថាជា 'អញ' 'របស់អញ' និង 'សម្រាប់អញ' ទើបបុគ្គលផ្តល់អាទិភាពដល់វត្ថុឥតស្មារតីដែលវិនាសអន្តរាយ ចេញពីនេះ ការប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងភាពឥតស្មារតីកើតឡើងនៅក្នុងគាត់។ នៅពេលការប្រកាន់ខ្ជាប់កើតឡើង ទំនាក់ទំនងជាមួយភាពឥតស្មារតេ្តត្រូវបានបង្កើតឡើង។ វាមានតែនៅពេលដែលទំនាក់ទំនងជាមួយភាពឥតស្មារតីត្រូវបានបង្កើតឡើង ទើបតម្រេកកើតមាន។ នៅពេលតម្រេកកើតមាន អាត្មា ក្លាយជាវងេ្វង ហើយត្រូវចងជាប់នៅក្នុងចំណងលោកិយ។ **សម្ពន្ធភាព៖** ឥឡូវនេះ នៅក្នុងខគម្ពីរបីបន្ទាប់ ព្រះអាទិទេព ដោយពន្យល់ពីវិធីសម្លាប់តម្រេក ទ្រង់បញ្ជាឱ្យបំផ្លាញវា។