**३.४०** इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांना या कामाचे निवासस्थान असे म्हटले आहे. यांच्या (इंद्रिय, मन व बुद्धी) द्वारे हा काम, ज्ञानाला आच्छादून देहबुद्धी असलेल्या पुरुषाला मोहित करतो.
**टीका:** 'इंद्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते' — काम पाच ठिकाणी दिसतो: (१) विषयांत (गीता ३.३४), (२) इंद्रियांत, (३) मनात, (४) बुद्धीत आणि (५) कल्पित 'अहं' (अहंकार) म्हणजेच कर्त्यामध्ये (गीता २.५१). हा या पाच ठिकाणी दिसत असला तरी, कामाचे खरे निवासस्थान फक्त कल्पित 'अहं' (चैतन्य व जड यांचा गांठ) येथेच आहे. परंतु वरील पाच ठिकाणी तो प्रकट होतो म्हणून त्या ठिकाणांना या कामाची निवासस्थाने असे म्हटले आहे.
सर्व कर्म केवळ शरीर, इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांच्याद्वारेच केले जातात. ही चारे करण्याची साधने आहेत. यांमध्ये काम वास करत असेल तर तो परमार्थासाठी कर्म होऊ देत नाही. म्हणून कर्मयोगी, कामरहित, ममतारहित आणि आसक्तिरहित होऊन, अंतःकरण शुद्धीसाठी (गीता ५.११) शरीर, इंद्रिय, मन व बुद्धी यांद्वारे कर्म करतो.
वास्तविक, काम फक्त अहंकारात (चैतन्यात्म्याची जडाशी ओळख) वास करतो. 'अहं'पणा म्हणजेच अहंकार ही केवळ एक कल्पना आहे. मी अमुक जातीचा, अमुक आश्रमाचा, अमुक परंपरेचा — हा केवळ भ्रम आहे. श्रद्धेखेरीज यासाठी दुसरा कोणताही पुरावा नाही. या कल्पित संबंधातच काम वास करतो. कामापासूनच सर्व पापे उत्पन्न होतात. पापे त्यांच्या फळभोगाने नष्ट होतात, पण अहंकारातील काम नष्ट न झाल्यास नवीन पापे सतत निर्माण होत राहतात. म्हणूनच काम हाच जीवाला बांधणारा आहे. महाभारतात सांगितले आहे: 'काम एव हि संसारः, नात्र संसारकारणम्। कामबन्धविमुक्तस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते॥' (शांति पर्व २५१.७) — 'काम हाच संसार आहे; येथे दुसरे कोणतेही बंधन नाही. जो कामबंधनातून मुक्त झाला तो ब्रह्मप्राप्तीस पात्र होतो.'
'एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्' — कामामुळे मनुष्य जे करावे ते करत नाही आणि जे करू नये ते करतो. अशा प्रकारे काम, देहबुद्धी असलेल्या पुरुषाला मोहित करतो.
दुसऱ्या अध्यायात प्रभूंनी सांगितले की कामापासून क्रोध उत्पन्न होतो — 'कामात्क्रोधोऽभिजायते' (२.६२) — आणि क्रोधापासून मोह (अतिशय मूर्च्छा) उत्पन्न होतो — 'क्रोधाद्भवति संमोहः' (२.६३). यावरून असे समजावे की कामाला अडथळा आला तर 'क्रोध' उत्पन्न होतो; पण कामाला अडथळा न आला तर कामापासून 'लोभ' उत्पन्न होतो आणि लोभापासून 'मोह' उत्पन्न होतो (टीका पृ. १९७.१). सारांश, इच्छित वस्तू मिळाली नाही तर 'क्रोध' उत्पन्न होतो आणि वस्तू मिळाली तर 'लोभ' उत्पन्न होतो. त्यापासून मग 'मोह' उत्पन्न होतो. काम ही रजोगुणाची क्रिया आहे आणि मोह ही तमोगुणाची क्रिया आहे. रजोगुण आणि तमोगुण हे जवळजवळ राहतात (टीका पृ. १९७.२). म्हणून काम, क्रोध, लोभ आणि मोह हे अतिशय जवळजवळ राहतात. काम, इंद्रिय, मन व बुद्धी यांच्या द्वारे देहबुद्धी असलेल्या पुरुषाला मोहित (मूर्च्छित) करतो. अशाप्रकारे काम ही रजोगुणाची क्रिया असली तरी तिचे पर्यवसान मोहात होते, जो तमोगुणाची क्रिया आहे.
काम उत्पन्न झाला की मनुष्य प्रथम इंद्रियद्वारे भोगण्याची इच्छा करतो. सुरुवातीला भोग्य वस्तू मिळत नाहीत आणि मिळाल्या तरी टिकत नाहीत. म्हणून त्या कशातरी प्रकारे मिळवण्यासाठी तो मनात नानाप्रकारच्या इच्छा करतो. बुद्धीत त्या मिळवण्याच्या नानाप्रकारच्या उपाययोजना करतो. अशाप्रकारे काम प्रथम इंद्रियांना स्पर्शजन्य सुखाच्या मोहात गुंतवतो. मग इंद्रिये मनाला आपल्याकडे ओढतात आणि त्यानंतर इंद्रिये व मन मिळून बुद्धीही आपल्याकडे ओढतात. अशा रीतीने काम, ज्ञानाला आच्छादून, इंद्रिय, मन व बुद्धी यांच्या द्वारे देहबुद्धी असलेल्याला मोहित करून पतनाच्या खाईत टाकतो.
हा एक नियम आहे की नोकर चांगला असला तरी मालकाने त्याला तिरस्काराने हाकलले तर पुन्हा चांगला नोकर मिळणार नाही. त्याचप्रमाणे मालक चांगला असला तरी नोकराने त्याचा तिरस्कार केला तर पुन्हा चांगला मालक मिळणार नाही. त्याचप्रमाणे मनुष्याने ईश्वरप्राप्ती न करता मानवी देह फक्त ऐहिक भोग आणि संपत्ती यांतच घालविला तर पुन्हा मानवी देह प्राप्त होणार नाही. चांगली वस्तू अंतःकरणाच्या मळिनतेमुळे तुच्छ लेखली जाते आणि अंतःकरण कामामुळे मळिन होते. म्हणून सर्वप्रथम कामाचा नाश करावा लागतो.
'देहिनं विमोहयति' या शब्दांचा अर्थ असा की हा काम फक्त देहबुद्धी असलेल्या पुरुषालाच मोहित करतो. जो देहालाच 'मी' आणि 'माझे' समजतो तोच देहबुद्धी आहे. आपल्या उपदेशाच्या अगदी सुरुवातीला प्रभूंनी देह (शरीर) आणि देही (देहात राहणारा आत्मा) यांचा भेद स्पष्ट केला आहे (गीता २.११–३०). देह आणि देही वेगळे आहेत — हा प्रत्येकाचा अनुभव आहे. हा काम, ज्ञानाला आच्छादून, देहबुद्धी (देहाशी संबंध मानणाऱ्या) पुरुषाला बांधतो, देही (शुद्ध आत्म्याला) बांधू शकत नाही. जो देहाशी संबंध मानीत नाही त्याला तो बांधू शकत नाही. देहालाच 'मी', 'माझे' आणि 'माझ्यासाठी' असे मानल्यानेच मनुष्य नाशवंत जड पदार्थांना महत्त्व देतो; यामुळे त्याला जडतेची आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्ती उत्पन्न झाली की जडतेशी संबध निर्माण होतो. जडतेशी संबध निर्माण झाला की काम उत्पन्न होतो. काम उत्पन्न झाला की आत्मा, मोहित होऊन, संसारबंधनात बद्ध होतो.
**संदर्भ:** आता पुढील तीन श्लोकांत प्रभू कामाचा नाश करण्याची पद्धत सांगून त्याचा वध करण्याचा आदेश देतात.
★🔗
