**३.४०** इन्द्रिय, मन र बुद्धि यस कामनाको आश्रयस्थल भनिएको छ। यी—(इन्द्रिय, मन र बुद्धि)—को माध्यमबाट नै यो कामनाले ज्ञानलाई ढाकेर देहाभिमानी मानिसलाई मोहित गर्दछ।
**व्याख्या:** 'इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते'—कामना पाँच ठाउँमा देखिन्छ: (१) विषयमा (गीता ३.३४), (२) इन्द्रियमा, (३) मनमा, (४) बुद्धिमा, र (५) कल्पित 'म' (अहंकार) अर्थात् कर्तामा (गीता २.५१)। यद्यपि यो यी पाँच ठाउँमा देखिन्छ, तर कामना वास्तवमा कल्पित 'म' (चेतन र जडको ग्रन्थि) मा मात्र बस्छ। तथापि, यो माथिका पाँच ठाउँमा देखिएकोले ती यस कामनाको आश्रयस्थल भनिएका हुन्।
सबै कर्म केवल शरीर, इन्द्रिय, मन र बुद्धिद्वारा मात्र सम्पन्न हुन्छन्। यी चारै कर्म गर्ने साधन हुन्। यदि कामना यिनमा बस्छ भने, यसले कर्मलाई परमार्थको निम्ति हुन दुँदैन। त्यसैले कर्मयोगी, कामनारहित, ममताशून्य र आसक्तिविहीन भएर हृदयको शुद्धिको निम्ति शरीर, इन्द्रिय, मन र बुद्धिद्वारा कर्म गर्दछन् (गीता ५.११)।
वास्तवमा कामना अहंकार (चेतन आत्माको जड पदार्थसँग तादात्म्य) मा मात्र बस्छ। अहंकार, अर्थात् 'म' भन्ने भावना, केवल एउटा कल्पना मात्र हो। म यस्तो जात, आश्रम वा सम्प्रदायको हुँ—यो केवल एउटा विश्वास मात्र हो। विश्वास बाहेक यसको अर्को कुनै प्रमाण छैन। यसै कल्पित सम्बन्धमा कामना बस्छ। कामनाबाट नै सबै पाप उत्पन्न हुन्छन्। पाप तिनको फल भोगेर नष्ट हुन्छन्, तर अहंकारबाट कामना हटेन्जेल नयाँ पाप उत्पन्न हुँदै रहन्छन्। त्यसैले कामना नै आत्मालाई बाँध्ने कारण हो। महाभारतमा भनिएको छ: 'काम एव बन्धः, अत्र नान्यो बन्धोऽस्ति। कामबन्धविमुक्तो ब्रह्मपदाय कल्पते।' (शान्तिपर्व २५१.७)
'एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्'—कामनाको कारण मानिसले गर्नु पर्ने काम गर्दैन र नगर्नु पर्ने काम गर्दछ। यसरी नै कामनाले देहाभिमानी मानिसलाई मोहित गर्दछ।
दोस्रो अध्यायमा भगवानले भनेका थिए कि कामनाबाट क्रोध उत्पन्न हुन्छ—'कामात्क्रोधोऽभिजायते' (२.६२)—र क्रोधबाट मोह (अतिमूढ़ता) उत्पन्न हुन्छ—'क्रोधाद्भवति सम्मोहः' (२.६३)। यसबाट यो बुझ्नु पर्छ कि जब कामनालाई बाधा पुग्छ, तब क्रोध उत्पन्न हुन्छ; तर यदि कामनालाई बाधा पुँदैन भने, कामनाबाट लोभ उत्पन्न हुन्छ, र लोभबाट मोह उत्पन्न हुन्छ (टिप्पणी पृ. १९७.१)। सार यो हो कि यदि कामनाको विषय प्राप्त हुँदैन भने 'क्रोध' उत्पन्न हुन्छ, र यदि विषय प्राप्त हुन्छ भने 'लोभ' उत्पन्न हुन्छ। तिनबाट 'मोह' उत्पन्न हुन्छ। कामना रजोगुणको क्रिया हो, र मोह तमोगुणको क्रिया हो। रजोगुण र तमोगुण नजिकै बस्छन् (टिप्पणी पृ. १९७.२)। त्यसैले कामना, क्रोध, लोभ र मोह धेरै नजिकै बस्छन्। कामनाले इन्द्रिय, मन र बुद्धिको माध्यमबाट देहाभिमानी मानिसलाई मोहित (मूढ़) गर्दछ। यसरी, कामना रजोगुणको क्रिया भए पनि यसको परिणाम मोह हुन्छ, जुन तमोगुणको क्रिया हो।
कामना उत्पन्न हुँदा मानिसले पहिले इन्द्रियद्वारा भोग गर्ने इच्छा गर्दछ। सुरुमा भोगका विषय प्राप्त हुँदैनन्, र प्राप्त भए पनि टिक्दैनन्। त्यसैले कसै प्रकारले ती प्राप्त गर्न उसले मनमा नाना प्रकारका कामनाहरू पाल्दछ। बुद्धिमा ती प्राप्त गर्ने नाना उपायहरू सोच्दछ। यसरी कामनाले पहिले इन्द्रियलाई स्पर्शजन्य सुखको प्रलोभनमा लगाउँछ। त्यसपछि इन्द्रियले मनलाई आफूतिर तान्छ, र त्यसपछि इन्द्रिय र मनले मिलेर बुद्धिलाई पनि आफूतिर तान्छन्। यस प्रकार कामनाले ज्ञानलाई ढाकेर इन्द्रिय, मन र बुद्धिको माध्यमबाट देहाभिमानीलाई मोहित गरी पतनको खाडलमा हाल्दछ।
एउटा सिद्धान्त हो कि यदि नोकर असल छ, तर मालिकले उसलाई घृणापूर्वक हटाउँछ भने, उसलाई फेरि असल नोकर पाउने छैन। त्यस्तै यदि मालिक असल छ, तर नोकरले उसलाई घृणापूर्वक व्यवहार गर्छ भने, उसलाई फेरि असल मालिक पाउने छैन। त्यसै गरी मानिसले ईश्वरलाई नपाएर मानव शरीरलाई केवल संसारका भोग र सम्पत्तिमा नै बर्बाद गर्छ भने, उसलाई फेरि मानव शरीर प्राप्त हुने छैन। असल वस्तु हृदयको मलिनताको कारण घृणा गरिन्छ, र हृदय कामनाको कारण मलिन हुन्छ। त्यसैले सर्वप्रथम कामनालाई नष्ट गर्नु पर्छ।
'देहिनं विमोहयति' शब्दको अर्थ यो हो कि यो कामनाले देहाभिमानी मानिसलाई मात्र मोहित गर्दछ। शरीरलाई नै 'म' र 'मेरो' ठान्ने व्यक्ति मात्र देहाभिमानी हुन्छ। आफ्नो उपदेशको सुरुवातमै भगवानले शरीर (देह) र देहमा बस्ने (देही—आत्मा) को भेद बताएका थिए (गीता २.११–३०)। शरीर र देही छुट्टै छन्—यो सबैको अनुभव हो। यो कामना, ज्ञानलाई ढाकेर, देहाभिमानीलाई (शरीरसँग सम्बन्ध मान्नेलाई) बाँध्दछ, देहीलाई (शुद्ध आत्मालाई) होइन। शरीरसँग सम्बन्ध नमान्नेलाई यसले बाँध्न सक्दैन। शरीरलाई 'म', 'मेरो' र 'मेरो निम्ति' ठानेर मात्र मानिसले नश्वर जड पदार्थलाई महत्त्व दिन्छ; यसबाट उसमा जडतामा आसक्ति उत्पन्न हुन्छ। आसक्ति उत्पन्न हुँदा जडतासँग सम्बन्ध बन्छ। जडतासँग सम्बन्ध बन्ने बित्तिकै कामना जन्मिन्छ। कामना जन्मिएपछि आत्मा मोहित भएर संसारबन्धनमा बाँधिन्छ।
**सम्बन्ध:** अब, अर्को तीन श्लोकहरूमा भगवानले कामनालाई मार्ने विधि बताउँदै यसको विनाशको आदेश दिन्छन्।
★🔗
