हे कृष्णा! जेव्हा अधर्माचे प्राबल्य होते, तेव्हा कुलातील स्त्रिया भ्रष्ट होतात; आणि हे वार्ष्णेया! जेव्हा स्त्रिया भ्रष्ट होतात, तेव्हा वर्णसंकर निर्माण होतो.
टीका: "जेव्हा अधर्माचे प्राबल्य होते, हे कृष्णा... कुलातील स्त्रिया भ्रष्ट होतात" — धर्माचे पालन केल्याने अंत:करण शुद्ध होते. अंत:करण शुद्ध झाले की बुद्धी सात्त्विक बनते. सात्त्विक बुद्धीत काय करावे आणि काय करू नये याची विवेकबुद्धी जागृत राहते. परंतु जेव्हा कुलात अधर्म वाढतो, तेव्हा आचरण अशुद्ध होते, यामुळे अंत:करण अशुद्ध होते. अंत:करण अशुद्ध झाले की बुद्धी तामसी बनते. बुद्धी तामसी झाली की, मनुष्य आपले कर्तव्य नसलेल्या गोष्टी कर्तव्य समजू लागतो आणि आपले कर्तव्य अकर्तव्य समजू लागतो; म्हणजेच, शास्त्रविधीविरुद्ध विचार त्याच्या मनात उद्भवू लागतात. या विकृत बुद्धीमुळे कुलातील स्त्रिया भ्रष्ट होतात, म्हणजेच व्यभिचारिणी बनतात. "जेव्हा स्त्रिया भ्रष्ट होतात, हे वार्ष्णेया, वर्णसंकर निर्माण होतो" — स्त्रिया भ्रष्ट झाल्या की वर्णसंकर जन्माला येतो (पृष्ठ २९ टीका पहा). जेव्हा भिन्न वर्णाचे पुरुष आणि स्त्री एकत्र येतात, त्यांच्यापासून जे संतती होते तिला 'वर्णसंकर' म्हणतात.
येथे, 'कृष्ण' असे संबोधून अर्जुन म्हणत आहे: तू सर्वांना आकर्षित करतोस म्हणून तुझे नाव 'कृष्ण' आहे; म्हणून आमचे कुल तू कोणत्या दिशेने आकर्षित करणार आहेस, म्हणजेच आम्हाला कोठे नेणार आहेस? 'वार्ष्णेया' असे संबोधण्यामागील हेतू असा आहे: तू वृष्णी वंशात जन्माला आलास म्हणून तू 'वार्ष्णेया' म्हणून ओळखला जातोस. पण जेव्हा आमचे कुल (वंश) नष्ट होईल, तेव्हा आमच्या संततीची ओळख कोणत्या कुलात राहील? म्हणून कुलाचा नाश करणे योग्य नाही.
★🔗
