**३.३५** स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः । (स्वधर्म अर्थात् आपले कर्तव्य, ते गुणहीन असले तरी चांगले; परधर्म अर्थात् दुसऱ्याचे कर्तव्य, ते चांगल्या प्रकारे केले गेले तरी भयकारक आहे. स्वधर्मात मरण पत्करणे हे कल्याणकारक आहे; परधर्म भयाने युक्त आहे.)
**टीका:** याचा अर्थ असा आहे: 'स्वधर्म, जरी तो अपूर्ण असला तरी, परधर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे.' दुसऱ्याच्या वर्णाश्रमादींचे कर्तव्य जरी गुणसंपन्न, सुलभ, मन प्रवृत्त होणारे, धन-ऐश्वर्य-सुख-सोय-मान-सन्मान इ. देणारे वाटले, आणि त्यामुळे सुखसोयीचे जीवन जगता येईल, तरी तो परधर्म आपल्यासाठी विहित नसल्यामुळे त्याचे पालन करणे भयकारक (दुःखदायी) परिणाम घेऊन येते. उलट, आपल्या वर्णाश्रमादींचे कर्तव्य जरी गुणहीन, कठीण, मन अप्रवृत्त होणारे, धन-ऐश्वर्य-सुख-सोय-मान-सन्मान इ. न देणारे वाटले, आणि ते करताना आयुष्यभर कष्ट सोसावे लागले, तरी तो स्वधर्म निष्काम बुद्धीने केल्यास कल्याणकारक परिणाम होतो. म्हणून मनुष्याने कोणत्याही परिस्थितीत आपला स्वधर्म सोडू नये; तर स्वधर्म निष्काम, निरपेक्ष व अनासक्त बुद्धीने करावा.
मनुष्यासाठी स्वधर्माचे पालन करणे हे साहजिक व सहजसाध्य आहे. मनुष्याचा 'जन्म' पूर्वकर्मानुरूप होतो, आणि जन्मानुरूप 'कर्म' परमेश्वराने नियुक्त केले आहे (गीता १८.४१). म्हणून आपले नियुक्त कर्म करून मनुष्य कर्मबंधनातून मुक्त होतो, म्हणजे त्याचे कल्याण होते (गीता १८.४५). म्हणून जरी तो दोषयुक्त दिसला तरी नियुक्त कर्तव्य म्हणजे स्वधर्म सोडू नये (गीता १८.४८).
अर्जुनाला युद्ध करण्यापेक्षा भिक्षा खाऊन जीवन निर्वाह करणे चांगले वाटते (गीता २.५). पण इथे भगवंत अर्जुनाला सांगत आहेत की, भिक्षा खाऊन जीवन निर्वाह करणे हे भिक्षुकाचा स्वधर्म असला तरी तो तुझा परधर्म आहे; कारण तू गृहस्थ क्षत्रिय आहेस, भिक्षुक नाहीस. पहिल्या अध्यायातच जेव्हा अर्जुन म्हणाला की युद्ध केल्याने पापच लागेल—'पापमेवाश्रयेत' (१.३६), तेव्हा भगवंत म्हणाले की धर्मयुद्ध न केल्याने तुझा स्वधर्म व कीर्ति नष्ट होईल आणि पाप लागेल (२.३३). मग भगवंतांनी स्पष्ट केले की जय-पराजय, लाभ-हानी, सुख-दुःख यांत समबुद्धी ठेवून—म्हणजे रागद्वेषरहित होऊन—आपले कर्तव्य (स्वधर्म) केल्यास पाप लागत नाही (२.३८). नंतर अठराव्या अध्यायात भगवंत म्हणालेच की मनुष्य आपला सहज स्वभावदत्त स्वधर्म करीत असताना पापाला स्पर्शही होत नाही (१८.४७). सारांश, स्वधर्माच्या अंमलबजावणीत रागद्वेष असल्यासच पाप लागते, नसल्यास लागत नाही. रागद्वेषरहित होऊन स्वधर्म उत्तम प्रकारे केल्याने 'समत्व' (योग) प्राप्त होतो, आणि समत्व प्राप्त झाल्याने दुःखांचा नाश होतो (गीता ६.२३). म्हणून भगवंत अर्जुनाला वारंवार सांगतात की रागद्वेषरहित होऊन युद्धरूपी कर्तव्य, तुझा स्वधर्म, तू कर.
भगवंत अर्जुनाला सांगत आहेत की क्षत्रिय कुलात जन्म आल्यामुळे क्षत्रियधर्मातील युद्ध करणे हा तुझा स्वधर्म (कर्तव्य) आहे; म्हणून युद्धात जय-पराजय, लाभ-हानी, सुख-दुःख यांत समदृष्टी ठेव; आणि युद्ध करण्याच्या क्रियेचा आत्म्याशी काही संबंध नाही हे जाणून—अशा प्रकारे कर्मांमधील आसक्ती नष्ट करण्यासाठीच कर्म कर. शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, विषय इ. फक्त कर्तव्यपालनासाठी आहेत.
वर्णाश्रमादींनुसार आपले कर्तव्य निष्काम बुद्धीने करणे हाच 'स्वधर्म' होय. श्रद्धावान ज्याला 'धर्म' म्हणतात तोच 'कर्तव्य' होय. स्वधर्म करणे किंवा कर्तव्य करणे हे एकच आहे.
जे सहज करता येते, जे करणे बंधनकारक आहे, आणि जे केल्याने इष्ट निश्चित प्राप्त होते, त्याला कर्तव्य म्हणतात. धर्म करणे सोपे आहे कारण ते कर्तव्य आहे. आपलाच धर्म यथायोग्य केल्यानेच मनुष्यास वैराग्य प्राप्त होते हा नियम आहे—'धर्म तें बिरति'... (मानस ३.१६.१). धर्म करणे हे केवळ कर्तव्य समजून केल्याने कर्मप्रवाह प्रकृतीत विलीन होतो आणि अशा प्रकारे कर्माशी संबंध नाहीसा होतो.
वर्णाश्रमादींनुसार प्रत्येकाचा स्वधर्म कल्याणप्रद आहे. पण दुसऱ्या वर्णाश्रमादींच्या कर्तव्याशी तुलना केली तर आपला स्वधर्म गुणांत कमीपणाचा वाटतो; उदा. ब्राह्मणाच्या कर्तव्यांशी (शम, दम, तप, क्षमा इ.) तुलना केली तर क्षत्रियाचे कर्तव्य (युद्ध इ.) अहिंसेसारख्या गुणांत कमी वाटते. म्हणून येथे 'विगुणः' या शब्दाचा आशय असा की दुसऱ्याच्या कर्तव्यांपेक्षा आपले कर्तव्य गुणहीन वाटले तरी, तोच आपला स्वधर्म कल्याणप्रद आहे. म्हणून कोणत्याही परिस्थितीत आपले कर्तव्य सोडू नये.
वर्णाश्रमादींनुसार कर्मे बाह्यतः भिन्न (भयंकर किंवा सौम्य) दिसू शकतात, पण परमात्मप्राप्ती हे लक्ष्य एकच आहे. फक्त जेव्हा परमात्मप्राप्ती हे लक्ष्य नसते आणि जेव्हा नैसर्गिक पदार्थांचे हृदयात महत्त्व असते, तेव्हाच कर्मे भयंकर किंवा सौम्य वाटतात.
'स्वधर्मे निधनं श्रेयः'—स्वधर्म केल्याने नेहमी सुख, सोय, धन, वैभव, मान, सन्मान इ. प्राप्त झाले असते तर सध्या आपल्याला धर्मात राहणाऱ्या लोकांचे समूह दिसले असते. पण स्वधर्म सुख-दुःख पाहून केला जात नाही; तर निष्काम बुद्धीने, परमेश्वराच्या किंवा शास्त्राच्या आज्ञेकडे पाहून केला जातो. म्हणून स्वधर्म म्हणजे आपले कर्तव्य करताना कोणताही कष्ट आला तर तो कष्टही उद्धरणारा असतो. खरेतर तो कष्ट नसून तपच असते. त्या कष्टाने जाणीवपूर्वक केलेल्या तपापेक्षाही अधिक गतीने प्रगती होते. कारण तप स्वतःसाठी केले जाते, तर कर्तव्य इतरांसाठी केले जाते. जाणीवपूर्वक केलेले तप जितके फलदायी नसते तितके सहजरूपाने कष्टाच्या स्वरूपात आलेले तप फलदायी असते. ज्यांनी स्वधर्म करताना कष्ट सोसले, स्वधर्म करताना मृत्यू पत्करला, ते अमर धर्मात्मे झाले. जगाच्या दृष्टीने पाहिले तरी जो आपल्या धर्मावर (कर्तव्यावर) कष्ट आला तरी अढळ राहतो त्याची फार प्रशंसा व कीर्ती होते. उदा. देश स्वतंत्र करण्यासाठी ज्यांनी कष्ट सोसले, वारंवार तुरुंगात गेले, फाशी गेले, त्यांची आजही फार प्रशंसा व कीर्ती होते. उलट, दुष्कर्म करून तुरुंगात जाणाऱ्यांची सर्वत्र निंदा होते. सारांश, निष्काम बुद्धीने आपला धर्म करताना कष्ट आला किंवा मृत्यूही झाला तर त्याने इहलोकी प्रशंसा आणि परलोकी कल्याण होते.
स्वधर्म करणारा मनुष्य धर्माकडे दृष्टी ठेवतो. धर्माकडे दृष्टी ठेवल्याने त्याचा धर्माशी संबंध टिकून राहतो. म्हणून धर्म करताना मृत्यू आला तरी त्याची मुक्ती होते.
**शंका:** स्वधर्म करताना मरण आले तर कल्याण होते हे आपण कसे मानू?
**समाधान:** गीता हे भगवंतांचे प्रत्यक्ष वचन आहे; म्हणून यात शंकेचा संभव नाही. दुसरे म्हणजे हा विषय प्रत्यक्ष भौतिक डोळ्यांनी पाहण्याचा नसून, श्रद्धा व प्रत्ययाचा विषय आहे. तरी या विषयात काही मुद्दे स्पष्ट केले आहेत:
१. ज्याची आपल्याला माहिती नाही अशाची माहिती आपल्याला शास्त्रांतून मिळते. शास्त्र सांगते की धर्म आपल्या रक्षकाचे रक्षण करतो—'धर्मो रक्षति रक्षितः' (मनुस्मृति ८.१५). म्हणून जो धर्म करतो, त्याच्या कल्याणाची जबाबदारी धर्मावर व धर्म शिकवणाऱ्या परमेश्वर, वेद, शास्त्र, ऋषी इ. वर आहे, आणि त्यांच्या प्रभावानेच त्याचे कल्याण होते. जसे आपल्या शास्त्रात सांगितले आहे की पतिव्रताधर्म पाळणाऱ्या स्त्रीचे कल्याण होते, तिथे पतिव्रताधर्माची आज्ञा देणाऱ्या परमेश्वर, वेद, शास्त्र इ. च्या प्रभावाने कल्याण होते, पतीच्या प्रभावाने नव्हे. त्याप्रमाणे, धर्म करण्याची आज्ञा परमेश्वर, वेद, शास्त्र, ऋषी, संत यांनी दिली आहे, म्हणून धर्म करताना मरण आल्यास त्यांच्या प्रभावाने कल्याण होते यात अणुमात्र शंका नाही.
२. पुराणे व इतिहास यांतूनही हे सिद्ध होते की आपला धर्म करणाऱ्याचे कल्याण होते. उदा. राजा हरिश्चंद्र यांनी अनेक कष्ट, निंदा, अपमान इ. सोसूनही आपल्या 'सत्य' या धर्मापासून च्युत झाले नाहीत; म्हणून त्याच्या प्रभावाने ते आपल्या सर्व प्रजेसह परमधामास गेले, आणि आजही त्यांची फार प्रशंसा व कीर्ती होते.
३. सध्याच्या काळात पुनर्जन्माविषयी अनेक खऱ्या घटना दिसतात, ऐकू येतात, वाचनात येतात, त्यावरून मृत्यूनंतरच्या चांगल्या व वाईट स्थितीची माहिती होते.
४. आपले कर्तव्य निष्काम बुद्धीने यथायोग्य केल्याने, श्रद्धावानाची तर नाहीच, पण परलोकावर विश्वास नसलेल्या नास्तिकालाही हृदयात सात्त्विक आनंदाचा अनुभव येतो. हा आनंद कल्याणाचे सूचक आहे कारण कल्याणाचे खरे स्वरूप 'परम शांती' हे आहे. म्हणून स्वतःच्या अनुभवावरूनही हे सिद्ध होते की अधर्म पूर्णपणे सोडून धर्म केल्याने कल्याण होते.
**महत्त्वाचा मुद्दा:** परमात्म्याचा अंश असल्यामुळे, खरेतर स्वधर्म हा आहे: आपले कल्याण करणे, आपण परमेश्वराचे आहेत असे मानणे, परमेश्वरावाचून दुसरे कोणीही आपले नाही असे मानणे, आपण साधक आहोत असे मानणे, आपण सेवक आहोत असे मानणे. कारण हे सर्व खरे धर्म आहेत, विशेषतः आपलेच धर्म आहेत, मन-बुद्धीचे धर्म नाहीत. वर्णाश्रम, शरीर इ. संबंधीचे इतर सर्व धर्म, कर्तव्यपालनाच्या दृष्टीने स्वधर्म असले तरी, ते परधर्मच आहेत. कारण ते सर्व धर्म स्वीकारलेले आहेत, आपले नाहीत. ते सर्व धर्म दुसऱ्याच्या आधाराची गरज लागते, म्हणजे त्यात आश्रितत्व आहे, पण आपला खरा धर्म कोणाच्याही मदतीची गरज लागत नाही, म्हणजे त्यात स्वातंत्र्य आहे. म्हणून जो प्रेमी आहे तो स्वतः आहे, जो साधक आहे तो स्वतः आहे, आणि जो सेवक आहे तो स्वतः आहे. अशा प्रकारे प्रेमी प्रेमरूप होऊन प्रियात एकरूप होतो, साधक साधनरूप होऊन ज्ञेय सत्यात एकरूप होतो, आणि सेवक सेवारूप होऊन सेव्यात एकरूप होतो. त्याचप्रमाणे साधक साधनरूप होऊन साध्यात एकरूप होतो.
परमात्मप्राप्तीची इच्छा असलेल्या साधकाला धन, मान, प्रशंसा, सन्मान, सुखसोय इ. ची इच्छा नसते. म्हणून धन, मान इ. न मिळाल्याने त्याला चिंता होत नाही, आणि प्रारब्धाने मिळाल्यास आनंद होत नाही. कारण त्याचे लक्ष्य फक्त परमात्मप्राप्ती आहे, धन-मानप्राप्ती नाही. म्हणून कर्तव्यरूपाने मिळालेले लौकिक कार्यही तो सहज व निर्मळपणे करतो. परमात्मप्राप्ती हे लक्ष्य असल्याने त्याची सर्व कर्मे फक्त परमेश्वरासाठीच असतात. जसे व्यापाऱ्याचे लक्ष्य धनप्राप्ती असल्याने तो सुखसोय सोडून कष्ट सोसतो, आणि जसे रुग्णाचे हृदय 'डॉक्टराच्या या चिरफाडीचा परिणाम चांगला होईल' असे पाहून आनंदी राहते, त्याप्रमाणे परमात्मप्राप्ती हे लक्ष्य असल्याने जगात पराभव, हानी, कष्ट इ. मिळाले तरी साधकाचे हृदय सहज आनंदी राहते. अनुकूल व प्रतिकूल परिस्थिती फक्त साधने व साहित्य आहेत त्याच्यासाठी.
साधक, फक्त आपले कल्याण करण्याचा दृढ निश्चय करून, स्वधर्म (स्वभावदत्त कर्म) करण्यात तत्परतेने लागला, तर त्याला कोणताही कष्ट, दुःख, अडचण इ. आली तरी तो स्वधर्मापासून च्युत होत नाही. इतकेच नाही, तो कष्ट, दुःख इ. त्याच्यासाठी तपाचे रूप धारण करून आनंद देणारे ठरते.
जगातील रागद्वेष हे फक्त शरीराला 'मी' व 'माझे' मानल्याने उत्पन्न होतात. रागद्वेष असल्यास मनुष्यास स्वधर्म व परधर्म कळत नाही. शरीर 'मी' (आत्मा) असते तर 'मी' असताना शरीरही असते, आणि शरीर नसताना 'मी'ही नसते. शरीर 'माझे' असते तर ते मिळाल्यानंतर दुसरे काही मिळविण्याची इच्छा राहत नाही. इच्छा राहिली तर सिद्ध होते की खरेतर 'माझी' (स्वतःची) वस्तु अद्याप मिळाली नाही, आणि मिळालेली वस्तु (शरीर इ.) 'माझी' नाही. शरीर आपण आणलेले नाही, नेऊ शकत नाही, इच्छेप्रमाणे बदलू शकत नाही, मग ते 'माझे' कसे?
अशा प्रकारे 'शरीर मी नव्हे व माझे नव्हे' हे ज्ञान (विवेक) सर्व साधकांमध्ये असते. पण या ज्ञानाला महत्त्व न देऊन त्यांचे रागद्वेष नाहीसे होत नाहीत. शरीरात मीपण व माझेपण कधी कधी जाणवले तरी, साधकाने त्याला महत्त्व न देता आपल्या विवेकालाच महत्त्व द्यावे, म्हणजे 'शरीर मी नव्हे व माझे नव्हे' या मुद्द्यावर दृढ राहावे. आपल्या विवेकाला महत्त्व दिल्याने तत्त्वाची प्रतीती होते. प्रतीती झाल्याने रागद्वेष नाहीसे होतात. रागद्वेष नसल्याने हृदयात स्वतःच स्वधर्म-परधर्माचे ज्ञान प्रकट होते, आणि त्याप्रमाणे प्रयत्न होतो.
'परधर्मो भयावहः'—परधर्म करणे सध्यात तर सोपे वाटले तरी परिणामतः तो स्वभावतःच भयकारक आहे. मनुष्याने 'स्वार्थ' सोडून इतरांच्या कल्याणासाठी स्वधर्म केला तर त्याला कोठेही भय राहत नाही.
**शंका:** अठराव्या अध्यायातील ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र यांचे स्वभावदत्त धर्म अनुक्रमे बत्तेचाळीस, त्रेचाळीस व चव्वेचाळीस या श्लोकांत वर्णन केल्यानंतर सत्तेचाळीसव्या श्लोकाच्या पूर्वार्धात भगवंत हेच सांगतात ('श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्'). म्हणून येथे (वर्तमान श्लोकात) दुसऱ्याचा स्वभावदत्त धर्म भयकारक असे म्हटले आहे, तर अठराव्या अध्यायातील बत्तेचाळीसव्या श्लोकात सांगितलेले ब्राह्मणाचे 'स्वभावदत्त धर्म' इतरांसाठी (क्षत्रिय इ.) भयकारकच ठरावे, तर शास्त्र ते सर्व मानवांनी करावे असे सांगते.
**समाधान:** मनःसंयम, इंद्रियनिग्रह इ. 'साधारण' धर्म आहेत (गीता १३.७-११; १६.१-३) ते सर्वांनी करावेत; कारण ते सर्वांचे स्वधर्म आहेत. हे साधारण धर्म ब्राह्मणाचे 'स्वभावदत्त धर्म' आहेत कारण त्यांना ते करण्यास प्रयत्न लागत नाही; पण इतर वर्णांना ते करण्यास काही प्रयत्न लागू शकतात. स्वभावदत्त धर्म व साधारण धर्म हे दोन्ही 'स्वधर्म' यात येतात. साधारण धर्माव्यतिरिक्त, दुसऱ्याचा स्वभावदत्त धर्म (परधर्म) भयकारक आहे; कारण त्याचा अभ्यास शास्त्रविरुद्ध आहे आणि दुसऱ्याच्या उपजीविकेचा हरण करणारा आहे. दुसऱ्याचे कर्तव्य भयकारक आहे कारण ते केल्याने पाप लागते आणि विशिष्ट स्थान व विशिष्ट प्रकारच्या नरकाचे भय प्राप्त होते. म्हणून भगवंत अर्जुनाला सांगत आहेत की, भिक्षा खाऊन जीवन निर्वाह करणे हे दुसऱ्याच्या उपजीविकेचा हरण करणारे व क्षत्रियास निषिद्ध असल्याने ते तुझ्यासाठी कल्याणकारक नाही; तर तुला सहज लागणारा युद्धरूपी स्वभावदत्त धर्म करणे हे कल्याणकारक आहे.
**स्वधर्म व परधर्म याविषयी महत्त्वाचा मुद्दा:**
परमात्मा व त्याचा अंश (जीव) हे 'स्व' आहेत, तर प्रकृती व तिची कार्ये (शरीर व जग) हे 'पर' आहेत. स्वाचा धर्म 'स्वधर्म' आणि पराचा धर्म 'परधर्म' आहे. म्हणून सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले तर अविकारित्व, निर्दोषित्व, अविनाशित्व, नित्यत्व, निष्कामत्व, निरपेक्षत्व इ. स्वाचे सर्व धर्म हे 'स्वधर्म' आहेत. जन्म घेणे, जन्मानंतर असणे, बदलणे, वाढणे, कमी होणे, नष्ट होणे, आणि भोगाची व संचयाची इच्छा, मानाची इच्छा इ. शरीर व जगाचे सर्व धर्म हे 'परधर्म' आहेत—'संसारधर्मैरविमुह्यमानः' (श्रीमद्भागवत ११.२.४९). स्वात कधीही बदल होत नाही, म्हणून तो अविनाशी आहे; पण शरीर सतत बदलत असते, म्हणून ते विनाशी आहे. या दृष्टीने स्वधर्म अविनाशी आहे आणि परधर्म विनाशी आहे.
त्याग (कर्मयोग), ज्ञान (ज्ञानयोग) आणि प्रेम (भक्तियोग) हे तिन्ही, स्वतःसिद्ध असल्याने, स्वधर्म आहेत. स्वधर्मात अभ्यासाची गरज लागत नाही; कारण अभ्यास शरीराशी संबंधित आहे, आणि शरीराशी संबंधित जे काही आहे ते सर्व परधर्म आहे.
योगी असणे हा स्वधर्म आहे; भोगी असणे हा परधर्म आहे. अनासक्त राहणे हा स्वधर्म आहे; आसक्त असणे हा परधर्म आहे. सेवा करणे हा स्वधर्म आहे; काहीही इच्छा करणे हा परधर्म आहे. प्रेमी असणे हा स्वधर्म आहे; तृष्णेने आसक्त असणे हा परधर्म आहे. निष्काम, निरपेक्ष व अनासक्त असणे हा स्वधर्म आहे; आणि कामना, ममता व आसक्ती असणे हा परधर्म आहे. सारांश, प्रकृतीशी संबंध न आणता (स्वात) जे काही घडते ते सर्व 'स्वधर्म' आहे, आणि प्रकृतीशी संबंध आणून जे काही घडते ते सर्व 'परधर्म' आहे. स्वधर्म हा चैतन्याचा धर्म आहे; परधर्म हा जडाचा धर्म आहे.
परमात्म्याचा अंश (देही) हा 'स्व' आहे, आणि प्रकृतीचा अंश (देह) हा 'पर' आहे. 'स्व' याचे दोन अर्थ आहेत—एक 'स्वतः' आणि दुसरा 'स्वतःचा' म्हणजे परमात्मा. या दृष्टीने आपल्या स्वरूपाच्या ज्ञानाची इच्छा व आपल्या परमात्म्याची इच्छा—हे दोन्ही 'स्वधर्म' आहेत.
पुरुषाचा (चैतन्याचा) धर्म असा आहे: स्वतःचे
★🔗
