**3.35** Ni bora kutimiza wajibu wa mtu binafsi, hata kama hauna sifa, kuliko kutimiza wajibu wa mwingine, hata kama unafanywa kwa ustadi. Kufa katika wajibu wa mtu binafsi ni kufaa; wajibu wa mwingine umejaa khofu.
**Ufafanuzi:** Aya hii inamaanisha: 'Wajibu wa mtu binafsi (svadharma), hata kama haukamiliki, ni bora kuliko wajibu wa mwingine (paradharma) unaofanywa vyema.' Hata kama wajibu unaohusiana na varna (kundi la kijamii), ashrama (hatua ya maisha), n.k. ya mwingine unaonekana kuwa na sifa nzuri, ni rahisi kutekeleza, akili inaelekea kwake, na unaleta utajiri, anasa, faraja, heshima, n.k., na mtu anaweza kuishi maisha ya raha na starehe, bado, kushikamana na paradharma hiyo, kwa kuwa haijaagizwa kwa ajili yake mwenyewe, husababisha matokeo yenye khofu (na huzuni). Kinyume chake, hata kama wajibu wa mtu binafsi unaohusiana na varna, ashrama, n.k. yake mwenyewe unaonekana kuwa na upungufu wa sifa, ni mgumu kutekeleza, akili haielekei kwake, haulati utajiri, anasa, faraja, heshima, n.k., na mtu anapaswa kuvumilia ugumu katika maisha yote yake akitekeleza, bado, kutekeleza svadharma hiyo kwa mtazamo usio na tamaa husababisha matokeo mazuri. Kwa hivyo, mtu haipaswi kamwe kuiacha dharma yake mwenyewe chini ya hali yoyote; badala yake, anapaswa kutekeleza svadharma yake kwa mtazamo usio na tamaa, usio na umiliki, na usio na shauku.
Kwa mtu, kutekeleza svadharma ni kawaida na ya kiasili. 'Kuzaliwa' kwa mtu hutokea kulingana na karma yake ya zamani, na kulingana na kuzaliwa, Bwana ameagiza 'karma' (Gita 18.41). Kwa hivyo, kwa kutekeleza majukumu yake yaliyoagizwa, mtu huruhusiwa kutoka kwenye mnyororo wa karma, yaani, ustawi wake unapatikana (Gita 18.45). Kwa hivyo, hata kama unaonekana kuwa na dosari, mtu haipaswi kuiacha dharma iliyoagizwa, yaani, svadharma (Gita 18.48).
Arjuna anaona ni bora kudumisha uhai kwa kula sadaka kuliko kupigana (Gita 2.5). Lakini hapa, Bwana anaonekana kumwelezea Arjuna kwamba kudumisha uhai kwa kula sadaka, ingawa ni svadharma kwa mtu wa ombeni, ni paradharma kwako; kwa sababu wewe ni Kshatriya mwenye nyumba, si mtu wa ombeni. Hata katika sura ya kwanza, wakati Arjuna alisema kwamba dhambi tu ndiyo ingekusanyika kutokana na kupigana—'pāpamevāśrayet' (1.36), Bwana alisema kwamba kwa kutopigana vita vya haki, utapoteza svadharma yako na utukufu na utapata dhambi (2.33). Kisha Bwana alielezea kwamba kwa kupigana, kuzingatia ushindi na kushindwa, faida na hasara, furaha na huzuni kuwa sawa—yaani, kwa kutekeleza wajibu wake (svadharma) bila shauku wala chuki—hakuna dhambi inayokusanyika (2.38). Baadaye, katika sura ya kumi na nane, Bwana pia alisema kwamba mtu anayetekeleza dharma-jukumu lake la asili (svadharma) hapati dhambi (18.47). Kiini ni kwamba dhambi inakusanyika katika utekelezaji wa svadharma tu wakati kuna shauku na chuki, vinginevyo haifai. Kwa kutekeleza svadharma kikamilifu, bila shauku na chuki, mtu hupata 'usawa wa roho' (yoga), na baada ya kupata usawa wa roho, huzuni huzimwa (Gita 6.23). Kwa hivyo, Bwana anasisitiza mara kwa mara kwa Arjuna atekeleze wajibu wa kupigana, svadharma yake, bila shauku na chuki.
Bwana anaonekana kumwelezea Arjuna kwamba kwa sababu ya kuzaliwa katika ukoo wa Kshatriya, kupigana kama sehemu ya Kshatriya-dharma ni svadharma yako (wajibu); kwa hivyo, katika vita, ushindi na kushindwa, faida na hasara, furaha na huzuni vinapaswa kuonekana kuwa sawa; na elewa kwamba kitendo cha kupigana hakina uhusiano wowote na nafsi—kwa hivyo, fanya tu ili kuondoa shauku kwa matendo. Mwili, hisi, akili, akili, vitu, n.k., ni kwa ajili ya kutekeleza wajibu wa mtu binafsi.
Kutekeleza wajibu wa mtu binafsi kulingana na varna, ashrama, n.k., kwa mtazamo usio na ubinafsi ni 'svadharma'. Kile wale wanaomuamini Mungu wanakiita 'dharma' ni sawa na 'wajibu'. Kutekeleza svadharma au kutekeleza wajibu wa mtu binafsi ni kitu kimoja.
Kile kinachoweza kutekelezwa kwa urahisi, ambacho ni cha lazima, na kwa kutekeleza ambacho kinachotakikana hakika kinapatikana, huitwa wajibu. Kutekeleza dharma ni rahisi kwa sababu ni wajibu. Ni kanuni kwamba kwa kutekeleza dharma yake mwenyewe ipasavyo, mtu hupata kutokuwa na shauku—'dharma teṁ birati'... (Manas 3.16.1). Kwa kutekeleza dharma, kukielewa kuwa ni wajibu tu, mtiririko wa matendo huingiliana na Prakriti, na hivyo, uhusiano na matendo unaisha.
Kulingana na varna, ashrama, n.k., wajibu wa kila mtu mwenyewe (svadharma) ni wenye kutoa ustawi. Lakini ikilinganishwa na wajibu wa varna, ashrama, n.k. ya mwingine, wajibu wa mtu mwenyewe unaonekana kuwa na upungufu wa sifa; kwa mfano, ikilinganishwa na majukumu ya Brahmin (utulivu, kujizuia, kujinyima, msamaha, n.k.), majukumu ya Kshatriya (kupigana, n.k.) yanaonekana kuwa na upungufu wa sifa kama kutokuwa na ukatili. Kwa hivyo, lengo la neno 'viguṇaḥ' hapa ni kwamba hata kama wajibu wa mtu mwenyewe unaonekana kuwa na upungufu wa sifa ikilinganishwa na majukumu ya wengine, bado, wajibu wa mtu mwenyewe pekee ndio wenye kutoa ustawi. Kwa hivyo, mtu haipaswi kamwe kuiacha dharma yake chini ya hali yoyote.
Kulingana na varna, ashrama, n.k., matendo yanaweza kuonekana tofauti (ya kutisha au laini) nje, lakini lengo la kufikia Nafsi Kuu ni moja na sawa. Tu wakati lengo la kufikia Nafsi Kuu halipo na wakati vitu vya asili vina umuhimu moyoni, ndipo matendo yanaonekana kuwa ya kutisha au laini.
'Kufa katika wajibu wa mtu binafsi ni kufaa'—Ikiwa kutekeleza svadharma kila mara kungeleta furaha, faraja, utajiri, maendeleo, heshima, n.k., basi kwa sasa, tungeona makundi ya watu wema. Lakini svadharma haitekelezwi kwa kuangalia furaha au huzuni; badala yake, inatekelezwa kwa mtazamo usio na tamaa, kwa kuangalia amri ya Bwana au maandiko matakatifu. Kwa hivyo, ikiwa ugumu wowote unakuja wakati wa kutekeleza svadharma, yaani, wajibu wa mtu mwenyewe, ugumu huo pia husababisha uinukizi. Kwa kweli, sio ugumu bali ni kujinyima. Kupitia ugumu huo, maendeleo hufanyika hata kwa kasi zaidi kuliko kujinyima kwa makusudi. Sababu ni kwamba kujinyima hufanywa kwa ajili ya mtu mwenyewe, wakati wajibu ni kwa ajili ya wengine. Kujinyima kwa makusudi hakuleti faida nyingi kama kujinyima kinachokuja kwa hiari katika mfumo wa ugumu. Wale waliovumilia ugumu katika kutekeleza svadharma na wale waliofariki wakitekeleza svadharma walikuwa watu wema wasio na kifo. Hata kutoka kwa mtazamo wa kidunia, yule anayeshikamana na dharma yake (wajibu) hata wakati ugumu unakuja anasifiwa sana na kutukuzwa. Kwa mfano, wale waliovumilia ugumu, walienda gerezani mara kwa mara, na walinyongwa ili kufanya nchi iwe huru bado wanasifiwa sana na kutukuzwa. Kinyume chake, wale wanaokwenda gerezani kwa kufanya matendo mabaya wanalaaniwa kila mahali. Kiini ni kwamba ikiwa ugumu unakuja au hata kifo kinatokea wakati wa kutekeleza dharma yake kwa mtazamo usio na tamaa, inasababisha sifa katika ulimwengu huu na ustawi katika ule ujao.
Mtu anayetekeleza svadharma huweka mtazamo wake kwenye dharma. Kuweka mtazamo kwenye dharma huhifadhi uhusiano wao na dharma. Kwa hivyo, hata kama kifo kitatokea wakati wa kutekeleza dharma, ukombozi wao unapatikana.
**Shaka:** Tunawezaje kukubali kwamba ustawi unapatikana kwa kufa wakati wa kutekeleza svadharma?
**Ufumbuzi:** Gita ni maneno ya moja kwa moja ya Bwana; kwa hivyo, hakuna uwezekano wa shaka. Pili, hili sio somo la kuonekana moja kwa moja na macho ya mwili, bali ni somo la imani na uamini. Hata hivyo, baadhi ya mambo yanafafanuliwa kuhusu somo hili:
1. Tunajua kile ambacho hatujui tu kupitia maandiko matakatifu. Maandiko matakatifu yanasema kwamba dharma inamlinda anayeilinda—'dharmo rakṣati rakṣitaḥ' (Manusmriti 8.15). Kwa hivyo, anayetekeleza dharma, jukumu la ustawi wao liko kwenye dharma na kwenye Bwana, Veda, maandiko matakatifu, wataalamu, n.k., ambao hufundisha dharma, na ni kwa nguvu zao kwamba ustawi wao unapatikana. Kama ilivyoelezwa katika maandiko yetu matakatifu kwamba mwanamke anayeshika dharma ya usafi wa ndoa hupata ustawi, hapo, ustawi unapatikana kwa nguvu ya Bwana, Veda, maandiko matakatifu, n.k., ambao huagiza dharma ya usafi wa ndoa, sio kwa nguvu ya mume. Vile vile, kwa kuwa Bwana, Veda, maandiko matakatifu, wataalamu, na watakatifu wanaamuru utekelezaji wa dharma, hakuna shaka hata kidogo kwamba ustawi unapatikana kwa nguvu zao wakati wa kufa wakati wa kutekeleza dharma.
2. Pia imethibitishwa kutoka kwa Puranas na historia kwamba mtendaji wa dharma yake hupata ustawi. Kwa mfano, Mfalme Harishchandra hakuyumbishwa na dharma yake ya 'ukweli' licha ya ugumu mwingi, kulaumiwa, kutukana, n.k.; kwa hivyo, kwa athari yake, alikwenda makao makuu akiwa na raia wake wote, na hata leo anasifiwa sana na kutukuzwa.
3. Katika wakati huu, matukio mengi ya kweli kuhusu kuzaliwa upya yanaonekana, yanasikiwa, na yanasomwa, ambayo tunajifunza hali nzuri au mbaya baada ya kifo.
4. Kwa kutekeleza wajibu wake ipasavyo kwa mtazamo usio na ubinafsi, asiye na haja ya kusema mwamini, hata mtu asiyeamini Mungu ambaye haamini maisha baada ya kifo hupata furaha ya sattvic moyoni. Furaha hii inaonyesha ustawi kwa sababu hali ya kweli ya ustawi ni 'amani kuu'. Kwa hivyo, hata kutokana na uzoefu wa mtu mwenyewe, imethibitishwa kwamba kwa kuiacha kabisa dharma isiyofaa na kutekeleza dharma, ustawi unapatikana.
**Jambo Muhimu:** Kuwa sehemu ya Nafsi Kuu, kwa kweli, svadharma ni: kufanya ustawi wa mtu mwenyewe, kujiona kama mali ya Bwana, kumwona hakuna mwingine isipokuwa Bwana kama mwenyewe, kujiona kama mtafutaji, kujiona kwa mtumishi. Kwa sababu haya yote ni dharma za kweli, hasa dharma za mtu mwenyewe, sio dharma za akili na akili. Dharma zingine zote zinazohusiana na varna, ashrama, mwili, n.k., ingawa ni svadharma kwa ajili ya kutekeleza wajibu wa mtu mwenyewe, bado ni paradharma. Kwa sababu dharma hizo zote zinakubaliwa na sio za mtu mwenyewe. Dharma hizo zote zinahitaji usaidizi wa wengine, yaani, zinahusisha kutegemea, lakini dharma ya kweli ya mtu mwenyewe haihitaji msaada wa mtu yeyote, yaani, inahusisha uhuru. Kwa hivyo, yule anayependa hufanya hivyo kwa hiari yake mwenyewe, yule anayetafuta hufanya hivyo kwa hiari yake mwenyewe, na yule anayetumikia hufanya hivyo kwa hiari yake mwenyewe. Kwa hivyo, mpenzi huwa mmoja na Mpendwa kwa kuwa upendo wenyewe, mtafutaji huwa mmoja na Ukweli unaojulikana kwa kuwa utafutaji wenyewe, na mtumishi huwa mmoja na Mtumishiwa kwa kuwa utumishi wenyewe. Vile vile, mtafutaji huwa mmoja na Lengo kwa kuwa njia wenyewe.
Mtafutaji anayetamani kutambua Mungu hana tamaa ya utajiri, heshima, sifa, heshima, faraja, n.k. Kwa hivyo, kutopokea utajiri, heshima, n.k., hakumfanyii wasiwasi, na ikiwa zimepokelewa kwa sababu ya hatima, hazimfanyii furaha. Kwa sababu lengo lao ni kufikia Nafsi Kuu tu, sio kufikia utajiri, heshima, n.k. Kwa hivyo, hata kazi ya kidunia inayopokelewa kama wajibu inatekelezwa nao kwa urahisi na usafi. Kuwa na utambuzi wa Mungu kama lengo, matendo yao yote ni kwa ajili ya Bwana pekee. Kama vile mfanyabiashara, akiwa na kupata utajiri kama lengo, anaacha faraja na kuvumilia ugumu, na kama vile moyo wa mgonjwa unabaki na furaha kuona kwamba 'matokeo ya mkato huu wa daktari yatakuwa mazuri', vivyo hivyo, akiwa na utambuzi wa Mungu kama lengo, hata wakati wa kupokea kushindwa, hasara, ugumu, n.k., katika ulimwengu, moyo wa mtafutaji unabaki na furaha ya asili. Hali nzuri na isiyofaa ni njia na vifaa tu kwao.
Wakati mtafutaji, akiwa na azimio thabiti la kufanya ustawi wake mwenyewe pekee, anajishughulisha kwa bidii katika kutekeleza svadharma (kitendo chake cha asili), basi hata ikiwa ugumu wowote, huzuni, ugumu, n.k., unakuja, hawezi kuyumbishwa na svadharma. Sio tu hivyo, ugumu huo, huzuni, n.k., huwa kwao namna ya kujinyima na kutoa furaha.
Shauku na chuki katika ulimwengu hutokea tu kutokana na kuzingatia mwili kama 'mimi' na 'yangu'. Kwa shauku na chuki zilizopo, mtu hajui svadharma na paradharma. Ikiwa mwili ungekuwa 'mimi' (Nafsi), basi wakati 'mimi' napo, mwili pia ungekuwepo, na wakati mwili haupo, 'mimi' pia usingekuwepo. Ikiwa mwili ungekuwa 'yangu', basi baada ya kuupata, usingekuwa na hamu ya kupata kitu kingine chochote. Ikiwa hamu inabaki, imethibitishwa kwamba kwa kweli, kitu 'yangu' (cha mwenyewe) hakijapatikana bado, na kitu kilichopatikana (mwili, n.k.) sio 'yangu'. Mwili haujaingizwa nasi, hauwezi kuchukuliwa nasi, hauwezi kubadilishwa kama inavyotakikana, basi ni vipi kuwa 'yangu'?
Kwa hivyo, ujuzi (utambuzi) kwamba 'mwili sio mimi wala sio yangu' upo kwa watafutaji wote. Lakini kwa kutotoa umuhimu kwa ujuzi huu, shauku na chuki zao haziishi. Hata kama u-mimi na u-yangu wanaonekana wakati mwingine katika mwili, bado, mtafutaji haipaswi kutoa umuhimu lakini anapaswa kutoa umuhimu kwa utambuzi wake, yaani, anapaswa kubaki imara kwenye hoja kwamba 'mwili sio mimi wala sio yangu'. Kwa kutoa umuhimu kwa utambuzi wake mwenyewe, utambuzi wa kanuni ya kweli hutokea. Baada ya kutambua, shauku na chuki zinaisha. Bila shauku na chuki, ujuzi wa svadharma na paradharma unajitokeza kwa hiari moyoni, na juhudi hutokea ipasavyo.
'Paradharma imejaa khofu'—Ingawa kutekeleza paradharma kunaonekana kuwa rahisi kwa sasa, katika matokeo kwa asili yake kuna khofu. Ikiwa mtu anaacha 'ubinafsi' na anatekeleza svadharma kwa ustawi wa wengine, basi hakuna khofu kwao popote.
**Shaka:** Katika mistari ya arobaini na mbili, arobaini na tatu, na arobaini na nne ya sura ya kumi na nane, baada ya kuelezea majukumu ya asili ya Brahmin, Kshatriya, Vaishya, na Shudra ipasavyo, Bwana anasema kitu kimoja katika nusu ya kwanza ya mstari wa arobaini na saba ('Wajibu wa mtu mwenyewe, hata kama haukamiliki, ni bora kuliko wajibu wa mwingine unaofanywa vyema'). Kwa hivyo, wakati hapa (katika aya ya sasa) wajibu wa asili wa mwingine unasemekana kuwa na khofu, basi 'majukumu ya asili' ya Brahmin yaliyoelezwa katika mstari wa arobaini na mbili wa sura ya kumi na nane pia yanapaswa kuwa na khofu kwa wengine (Kshatriya, n.k.), huku maandiko matakatifu yakiamuru wanadamu wote kuyatekeleza.
**Ufumbuzi:** Kuzuia akili, kudhibiti hisi, n.k., ni dharma 'ya kawaida' (Gita 13.7-11; 16.1-3) ambayo wote wanapaswa kuyatekeleza; kwa sababu haya ni svadharma kwa wote. Dharma hizi za kawaida ni 'majukumu ya asili' kwa Brahmin kwa sababu kuyatekeleza hakuhusishi juhudi kwao; lakini kwa varna zingine, kuyatekeleza kunaweza kuhusisha juhudi fulani. Wajibu wa asili na dharma ya kawaida vyote vinakuja chini ya 'svadharma'. Kando na dharma ya kawaida, hata kama dhambi inaonekana katika wajibu wa asili wa mtu mwenyewe, kwa kweli sio dhambi; kwa mfano, kupigana kwa ujasiri, kukielewa kuwa ni wajibu tu (bila ubinafsi, chuki, n.k.), kuwa wajibu wa asili wa Kshatriya, hauhusishi dhambi kwa kweli hata kama dhambi inaonekana—'svaabhāvaniyataṁ karma kurvannāpnoti kilbiṣam' (Gita 18.47).
Kando na dharma ya kawaida, wajibu wa asili wa mwingine (paradharma) una khofu; kwa sababu utekelezaji wake umezuiwa kimaandiko na kunyima mwingine riziki yao. Wajibu wa mwingine una khofu kwa sababu kuitekeleza kunaleta dhambi na kunatoa khofu ya mahali maalum na aina maalum ya kuzimu. Kwa hivyo, Bwana anaonekana kumwambia Arjuna kwamba kudumisha uhai kwa kula sadaka, kwa kuwa kunyima wengine riziki yao na kuzuiwa kwa Kshatriya, hakufai kwako; badala yake, kutekeleza wajibu wa asili unaokuja kwa hiari kwako katika mfumo wa kupigana ni kufaa.
**Jambo Muhimu Kuhusu Svadharma na Paradharma:**
Nafsi Kuu na Sehemu yake (nafsi ya mtu binafsi) ni 'Nafsi', wakati Prakriti na athari zake (mwili na ulimwengu) ni 'mwingine'. Dharma ya Nafsi ni 'svadharma' na dharma ya mwingine ni 'paradharma'. Kwa hivyo, kutoka kwa mtazamo wa hila, dharma zote za Nafsi kama vile kutobadilika, kutokuwa na dosari, kutoweza kuharibika, udumu, kutokuwa na tamaa, kutokuwa na umiliki, n.k., zote ni 'svadharma'. Dharma zote za mwili na ulimwengu kama vile kuzaliwa, kuwepo baada ya kuzaliwa, kubadilika, kukua, kupungua, kuharibika, na hamu ya kufurahia na kukusanya, hamu ya heshima, n.k., zote ni 'paradharma'—'saṁsāradharmairavimuhyamānaḥ' (Shrimad Bhagavatam 11.2.49). Hakuna mabadiliko yoyote katika Nafsi, kwa hivyo haiwezi kuharibika; lakini mwili hubadilika kila wakati, kwa hivyo unaweza kuharibika. Kutokana na mtazamo huu, svadharma haiwezi kuharibika na paradharma inaweza kuharibika.
Kujinyima (Karma Yoga), ujuzi (Jnana Yoga), na upendo (Bhakti Yoga)—zote tatu, kwa kuwa zinajithibitisha wenyewe, ni svadharma. Katika svadharma, mazoezi hayahitajiki; kwa sababu mazoezi yanahusiana na mwili, na chochote kinachohusiana na mwili ni paradharma yote.
Kuwa yogi ni svadharma; kuwa mfurahiaji ni paradharma. Kubaki bila shauku ni svadharma; kuwa na shauku ni paradharma. Kutumikia ni svadharma; kutamani kitu chochote ni paradharma. Kuwa mpenzi ni svadharma; kuwa na shauku na hamu ni paradharma. Kuwa bila tamaa, bila umiliki, na bila shauku ni svadharma; na kuwa na tamaa, umiliki, na shauku ni paradharma. Kiini ni kwamba chochote kinachotokea bila uhusiano na Prakriti (katika Nafsi) ni 'svadharma' yote, na chochote kinachotokea kupitia uhusiano na Prakriti ni 'paradharma' yote. Svadharma ni dharma ya Ufahamu; paradharma ni dharma ya maada.
Sehemu ya Nafsi Kuu (kiumbe kilicho na mwili) ni 'Nafsi', na sehemu ya Prakriti (mwili) ni 'mwingine'. 'Nafsi' ina maana mbili—moja ni 'mwenyewe' na nyingine ni 'yake mwenyewe' yaani, Nafsi Kuu. Kutokana na mtazamo huu, hamu ya ujuzi wa asili yake mwenyewe na hamu ya Nafsi Kuu yake mwenyewe—vyote viwili ni 'svadharma'.
Dharma ya Purusha (Ufahamu) ni: nafsi
★🔗
