**३.३५** आफ्नो कर्तव्य गुणहीन भए पनि गर्नु राम्रो हो; अरूको कर्तव्य राम्ररी सम्पन्न भए पनि त्यसलाई गर्नु राम्रो होइन। आफ्नो कर्तव्यमा मर्नु पनि कल्याणकारी हो; अरूको कर्तव्य भयमय (दुःखदायी) हुन्छ।
**टीका:** यस श्लोकको अर्थ हो: 'आफ्नो धर्म (स्वधर्म) अपूर्ण भए पनि अरूको राम्ररी सम्पन्न गरिएको धर्म (परधर्म) भन्दा श्रेष्ठ छ।' अरूको वर्ण, आश्रम आदिको सम्बन्धी कर्तव्य गुणसम्पन्न देखिए पनि, सजिलो छ, मन लाग्दो छ, धन-ऐश्वर्य-सुख-सम्मान आदि दिने छ, सुख-सुविधापूर्वक जीवन बिताउन सकिने भए पनि, त्यो परधर्म आफ्नो लागि विहित नभएकोले त्यसमा लाग्नु भयमय (दुःखदायी) परिणाम दिने हुन्छ। यसको विपरीत, आफ्नो वर्ण, आश्रम आदिको सम्बन्धी कर्तव्य गुणहीन देखिए पनि, गर्न गाह्रो छ, मन लाग्दैन, धन-ऐश्वर्य-सुख-सम्मान आदि दिंदैन, जीवनभरि त्यसलाई गर्दा कष्ट सहनुपर्ने भए पनि, त्यो स्वधर्मलाई कामनारहित भावले गर्नु कल्याणकारी परिणाम दिने हुन्छ। त्यसैले मानिसले कुनै पनि अवस्थामा आफ्नो कर्तव्यलाई कदापि नछाडोस्; बरु आफ्नो स्वधर्मलाई कामनारहित, असक्त र अनासक्त भावले गरोस्।
मानिसको लागि स्वधर्मको पालन स्वाभाविक र सहज हुन्छ। मानिसको 'जन्म' उसको पूर्वकर्म अनुसार हुन्छ, र जन्म अनुसार भगवानले 'कर्म' निर्धारित गरेका छन् (गीता १८.४१)। त्यसैले आफ्नो निर्धारित कर्तव्यको पालन गर्दा मानिस कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ, अर्थात् उसको कल्याण सिद्ध हुन्छ (गीता १८.४५)। त्यसैले त्यो अपूर्ण देखिए पनि निर्धारित कर्तव्य, अर्थात् स्वधर्मलाई नछाड्नु पर्छ (गीता १८.४८)।
अर्जुनले भिक्षा खाएर जीवन निर्वाह गर्नु युद्ध गर्नुभन्दा राम्रो ठान्छन् (गीता २.५)। तर यहाँ प्रभुले अर्जुनलाई यस्तो बुझाउँदै छन् कि भिक्षा खाएर जीवन निर्वाह गर्नु भिक्षुकको लागि स्वधर्म भए पनि तिम्रो लागि परधर्म हो; किनभने तिमी गृहस्थ क्षत्रिय हो, भिक्षुक होइनौ। पहिलो अध्यायमै जब अर्जुनले युद्ध गर्दा मात्र पाप लाग्ने बताए—'पापमेवाश्रयेत्' (१.३६), तब प्रभुले भने कि धर्मयुद्ध नगरेर तिमी आफ्नो स्वधर्म र कीर्ति गुमाउँछौ र पाप लाग्छ (२.३३)। त्यसपछि प्रभुले बताए कि युद्ध गर्दा जीत-हार, लाभ-हानि, सुख-दुःखलाई समान ठानेर—अर्थात् आसक्ति र द्वेषरहित भएर आफ्नो कर्तव्य (स्वधर्म) गर्दा पाप लाग्दैन (२.३८)। पछि अठारौं अध्यायमा प्रभुले यो पनि भने कि मानिसले आफ्नो स्वभावसिद्ध स्वधर्म-कर्म गर्दा पाप लाग्दैन (१८.४७)। सारांश यो हो कि स्वधर्मको पालनमा आसक्ति र द्वेष भएमात्र पाप लाग्छ, अन्यथा लाग्दैन। स्वधर्मलाई आसक्ति-द्वेषरहित भएर पूर्ण रूपले गर्दा 'समत्व' (योग) प्राप्त हुन्छ, र समत्व प्राप्त भएपछि दुःखहरू नाश हुन्छन् (गीता ६.२३)। त्यसैले प्रभुले अर्जुनलाई बारम्बार आसक्ति-द्वेषरहित भएर युद्धको कर्तव्य, उसको स्वधर्म, गर्न जोड दिएका छन्।
प्रभुले अर्जुनलाई यस्तो बुझाउँदै छन् कि क्षत्रिय कुलमा जन्मिएको हुनाले क्षत्रियधर्मको अंग भएको युद्ध गर्नु नै तिम्रो स्वधर्म (कर्तव्य) हो; त्यसैले युद्धमा जीत-हार, लाभ-हानि, सुख-दुःखलाई समान देख; र युद्धको क्रियालाई आत्मासँग कुनै सम्बन्ध नभएको बुझ; यसरी कर्ममा आसक्ति नाश गर्ने उद्देश्यले मात्र कार्य गर। शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, विषय आदि आफ्नो कर्तव्य पालन गर्ने साधन मात्र हुन्।
आफ्नो वर्ण, आश्रम आदि अनुसार आफ्नो कर्तव्यलाई निःस्वार्थ भावले गर्नु नै 'स्वधर्म' हो। श्रद्धालुहरूले 'धर्म' भनेर जे बुझ्छन्, त्यही 'कर्तव्य' हो। स्वधर्मको पालन गर्नु वा आफ्नो कर्तव्य पालन गर्नु एउटै कुरा हो।
जसलाई सहजै गर्न सकिन्छ, जो कर्तव्य हो, र जसलाई गरेर इच्छित कुरा निश्चित प्राप्त हुन्छ, त्यसलाई कर्तव्य भनिन्छ। धर्मको पालन गर्न सजिलो हुन्छ, किनभने त्यो कर्तव्य हो। आफ्नो धर्मलाई नै राम्ररी पालन गरेर मानिस वैराग्य प्राप्त गर्छ—'धर्म तें बिरति'... (मानस ३.१६.१) यो नियम हो। धर्मलाई कर्तव्य मात्र ठानेर गर्दा कर्मको प्रवाह प्रकृतिमा विलीन हुन्छ, र यसरी कर्मसँग सम्बन्ध टुट्छ।
वर्ण, आश्रम आदि अनुसार सबैको आफ्नो कर्तव्य (स्वधर्म) कल्याणप्रद हुन्छ। तर अरूको वर्ण, आश्रम आदिको कर्तव्यको तुलनामा आफ्नो कर्तव्य गुणहीन देखिन सक्छ; जस्तै, ब्राह्मणको कर्तव्य (शम, दम, तप, क्षमा आदि) को तुलनामा क्षत्रियको कर्तव्य (युद्ध आदि) अहिंसा जस्ता गुणहीन देखिन सक्छ। त्यसैले यहाँ 'विगुणः' शब्दको आशय यो हो कि अरूको कर्तव्यको तुलनामा आफ्नो कर्तव्य गुणहीन देखिए पनि, आफ्नो कर्तव्य नै कल्याणप्रद हुन्छ। त्यसैले कुनै पनि अवस्थामा आफ्नो कर्तव्यलाई नछाड्नु पर्छ।
वर्ण, आश्रम आदि अनुसार कर्महरू बाहिरी रूपले फरक (भयङ्कर वा कोमल) देखिन सक्छन्, तर परमात्मा प्राप्तिको लक्ष्य एउटै हो। जब परमात्मा प्राप्तिको लक्ष्य हुँदैन र जब स्वाभाविक विषयहरू मनमा महत्त्वपूर्ण हुन्छन्, तब कर्म भयङ्कर वा कोमल देखिन्छन्।
'आफ्नो कर्तव्यमा मर्नु पनि कल्याणकारी हो'—यदि स्वधर्मको पालन गर्दा सधैं सुख, सुविधा, धन, सम्पत्ति, मान, सम्मान आदि मात्र आउँथ्यो भने, वर्तमानमा हामीले धर्मात्माहरूको समूह देख्थ्यौं। तर स्वधर्म सुख वा दुःखलाई हेरेर गरिदैन; बरु कामनारहित भावले, प्रभु वा शास्त्रको आदेशलाई हेरेर गरिन्छ। त्यसैले स्वधर्म गर्दा कुनै कष्ट आयो भने, अर्थात् आफ्नो कर्तव्य गर्दा त्यो कष्ट आयो भने, त्यो कष्ट पनि उद्धारकै हुन्छ। वास्तवमा त्यो कष्ट होइन, तपस्या हो। त्यो कष्टबाट जानिबुझी गरिएको तपस्याभन्दा पनि छिटो प्रगति हुन्छ। कारण, तपस्या आफ्नो लागि गरिन्छ, भने कर्तव्य अरूको लागि हुन्छ। जानिबुझी गरिएको तपस्याबाट त्यति फाइदा हुँदैन, जति स्वतः आएको कष्टरूपी तपस्याबाट हुन्छ। स्वधर्म गर्दा कष्ट सहेका र स्वधर्म गर्दै मरेकाहरू अमर धर्मात्मा बने। सांसारिक दृष्टिले पनि जसले कष्ट आए पनि आफ्नो धर्म (कर्तव्य) मा डटेर रह्यो, उसको ठूलो प्रशंसा र गौरव गरिन्छ। उदाहरणका लागि, देश स्वतन्त्र गराउन कष्ट सहेका, बारम्बार जेल गएका, फाँसी चढेकाहरूको आज पनि ठूलो प्रशंसा र गौरव गरिन्छ। यसको विपरीत, दुष्कर्म गरेर जेल गएकाहरू सबै ठाउँमा निन्दित हुन्छन्। सारांश यो हो कि आफ्नो धर्मलाई कामनारहित भावले गर्दा कष्ट आयो वा मृत्यु भए पनि, यस लोकमा प्रशंसा र परलोकमा कल्याण हुन्छ।
स्वधर्म गर्ने व्यक्ति धर्ममा दृष्टि राख्छ। धर्ममा दृष्टि राख्दा उसको धर्मसँग सम्बन्ध बनिरहन्छ। त्यसैले धर्म गर्दै मृत्यु भए पनि उसको मोक्ष सिद्ध हुन्छ।
**शंका:** स्वधर्म गर्दै मरेर कल्याण हुन्छ भन्ने कसरी स्वीकार गर्न सकिन्छ?
**समाधान:** गीता प्रभुको प्रत्यक्ष वाणी हो; त्यसैले यसमा शंका गर्ने सम्भावना छैन। दोस्रो, यो भौतिक आँखाले प्रत्यक्ष देख्ने विषय होइन, श्रद्धा र विश्वासको विषय हो। तैपनि यस विषयमा केही बुँदा बताइएको छ:
१. जसको बारेमा हामीलाई थाहा छैन, त्यसको बारेमा हामी शास्त्रबाट मात्र जान्छौं। शास्त्रले भन्छ कि धर्मले आफ्नो रक्षकको रक्षा गर्छ—'धर्मो रक्षति रक्षितः' (मनुस्मृति ८.१५)। त्यसैले धर्म गर्ने व्यक्तिको कल्याणको जिम्मेवारी धर्ममा र धर्म सिकाउने प्रभु, वेद, शास्त्र, ऋषि आदिमा हुन्छ, र उनीहरूको शक्तिले नै उसको कल्याण सिद्ध हुन्छ। जस्तो हाम्रो शास्त्रमा भनिएको छ कि पतिव्रत धर्म पालन गर्ने स्त्रीको कल्याण हुन्छ, त्यहाँ पतिव्रत धर्मको आदेश दिने प्रभु, वेद, शास्त्र आदिको शक्तिले कल्याण हुन्छ, पतिको शक्तिले होइन। त्यसैगरी प्रभु, वेद, शास्त्र, ऋषि, सन्तजनले धर्म गर्न आदेश दिएकोले धर्म गर्दै मर्दा उनीहरूको शक्तिले कल्याण हुन्छ भन्नेमा अलि मात्र पनि शंका छैन।
२. पुराण र इतिहासहरूबाट पनि प्रमाणित छ कि आफ्नो धर्म गर्नेले कल्याण प्राप्त गर्छ। जस्तै, राजा हरिश्चन्द्रले धेरै कष्ट, निन्दा, अपमान आदि सहे पनि आफ्नो 'सत्य'-धर्मबाट टलेनन्; त्यसैले त्यसको प्रभावले आफूसहित सबै प्रजालाई लिएर परम धाम गए, र आजसम्म पनि उनको ठूलो प्रशंसा र गौरव गरिन्छ।
३. वर्तमान समयमा पुनर्जन्म सम्बन्धी धेरै सत्य घटनाहरू देखिन्छन्, सुनिन्छन्, पढिन्छन्, जसबाट मृत्युपछिको राम्रो वा नराम्रो अवस्थाको ज्ञान हुन्छ।
४. आफ्नो कर्तव्यलाई निःस्वार्थ भावले राम्ररी पालन गर्दा, श्रद्धालुको त कुरै छोडौं, परलोकमा नविश्वास गर्ने नास्तिकले पनि हृदयमा सात्त्विक आनन्द अनुभव गर्छ। यो आनन्द कल्याणको सूचक हो, किनभने कल्याणको वास्तविक स्वरूप 'परम शान्ति' नै हो। त्यसैले आफ्नै अनुभवबाट पनि यो प्रमाणित हुन्छ कि अकर्तव्यलाई पूर्ण रूपले छाडेर कर्तव्य गर्दा कल्याण हुन्छ।
**मुख्य बुँदा:** परमात्माको अंश भएकोले, वास्तवमा स्वधर्म भनेको: आफ्नो कल्याण गर्नु, आफूलाई प्रभुको मान्नु, प्रभु बाहेक अरू कसैलाई आफ्नो नमान्नु, आफूलाई साधक मान्नु, आफूलाई सेवक मान्नु। किनभने यी सबै सत्य धर्महरू हुन्, विशेष गरी आफ्नै धर्महरू हुन्, मन-बुद्धिका धर्महरू होइनन्। वर्ण, आश्रम, शरीर आदिसँग सम्बन्धित अन्य सबै धर्महरू, कर्तव्य पालन गर्ने दृष्टिले स्वधर्म भए पनि, परधर्म नै हुन्। किनभने ती सबै धर्महरू स्वीकृत हुन्छन् र आफ्ना हुँदैनन्। ती सबै धर्महरूमा अरूको सहारा चाहिन्छ, अर्थात् तिनमा परतन्त्रता छ, तर आफ्नो सत्य धर्ममा कसैको सहायता चाहिदैन, अर्थात् त्यसमा स्वतन्त्रता छ। त्यसैले प्रेमी आफैंले प्रेमी हुन्छ, साधक आफैंले साधक हुन्छ, सेवक आफैंले सेवक हुन्छ। यसरी प्रेमी प्रेम नै भएर प्रियसँग एक हुन्छ, साधक जान्न योग्य सत्य नै भएर सत्यसँग एक हुन्छ, र सेवक सेवा नै भएर सेव्यसँग एक हुन्छ। त्यसैगरी साधक साधन नै भएर साध्यसँग एक हुन्छ।
परमात्म-प्राप्तिको इच्छा राख्ने साधकलाई धन, मान, प्रशंसा, सम्मान, सुविधा आदिको इच्छा हुँदैन। त्यसैले धन, मान आदि नपाएमा उसलाई चिन्ता हुँदैन, र यदि भाग्यले पाए पनि आनन्द हुँदैन। किनभने उसको लक्ष्य परमात्मा प्राप्ति मात्र हो, धन-मान आदि प्राप्ति होइन। त्यसैले उसलाई कर्तव्यरूपमा प्राप्त भएको सांसारिक काम पनि सहज र शुद्ध रूपले गरिन्छ। परमात्म-प्राप्ति नै लक्ष्य बनाएपछि उसका सबै कर्म प्रभुको निम्ति मात्र हुन्छन्। जस्तो व्यापारीले धन-लाभ नै लक्ष्य बनाएर सुख छाडेर कष्ट सहन्छ, र जस्तो रोगीले 'डाक्टरले गरेको यो चिराइको परिणाम राम्रो हुनेछ' भनेर देख्दा हृदय प्रसन्न हुन्छ, त्यस्तै परमात्म-प्राप्ति नै लक्ष्य बनाएर संसारमा हार, हानि, कष्ट आदि पाए पनि साधकको हृदय स्वाभाविक रूपले आनन्दित हुन्छ। अनुकूल र प्रतिकूल परिस्थितिहरू उसका लागि मात्र साधन र सामग्री हुन्।
साधकले आफ्नो कल्याण मात्र गर्ने दृढ संकल्प गरेर स्वधर्म (स्वभावसिद्ध कर्म) गर्नमा लाग्दा, त्यसबाट कुनै कष्ट, दुःख, कठिनाई आदि आए पनि, उसले स्वधर्मबाट टल्दैन। त्यति मात्र होइन, त्यो कष्ट, दुःख आदि उसका लागि तपस्याको रूप बनेर आनन्द दिन्छ।
संसारमा राग-द्वेष शरीरलाई 'म' र 'मेरो' ठानेबाट मात्र उत्पन्न हुन्छ। राग-द्वेष भएको अवस्थामा मानिसले स्वधर्म र परधर्म चिन्दैन। यदि शरीर 'म' (आत्मा) भएको भए, 'म' भएसम्म शरीर पनि हुन्थ्यो, र शरीर नभएपछि 'म' पनि नहुन्थ्यो। यदि शरीर 'मेरो' भएको भए, यसलाई पाएपछि अरू केही पाउने इच्छा नहुन्थ्यो। यदि इच्छा बाँकी छ भने, वास्तवमा 'मेरो' (आफ्नो) वस्तु अहिलेसम्म प्राप्त भएको छैन, र प्राप्त वस्तु (शरीर आदि) 'मेरो' होइन भन्ने प्रमाणित हुन्छ। शरीर साथमा ल्याएको होइन, साथमा लैजान सकिदैन, इच्छा अनुसार फेर्न सकिदैन, त यो 'मेरो' कसरी होस्?
यसरी 'शरीर म होइन, मेरो होइन' भन्ने ज्ञान (विवेक) सबै साधकमा हुन्छ। तर यस ज्ञानलाई महत्त्व नदिएकोले उनीहरूको राग-द्वेष टुङ्गिंदैन। शरीरमा मैंपन र ममताको भाव कहिलेकाहीं आए पनि, साधकले त्यसलाई महत्त्व नदिई आफ्नो विवेकलाई महत्त्व दिनुपर्छ, अर्थात् 'शरीर म होइन, मेरो होइन' भन्ने बुँदामा दृढ रहनुपर्छ। आफ्नो विवेकलाई महत्त्व दिंदा सत्य तत्त्वको साक्षात्कार हुन्छ। साक्षात्कार भएपछि राग-द्वेष टुङ्गिन्छ। राग-द्वेष नभएमा स्वधर्म र परधर्मको ज्ञान हृदयमा स्वतः प्रकट हुन्छ, र त्यस अनुसार प्रयत्न हुन्छ।
'परधर्म भयावह हुन्छ'—परधर्म गर्दा वर्तमानमा सजिलो देखिए पनि, परिणाममा त्यो स्वभावले नै भयानक हुन्छ। यदि मानिसले 'स्वार्थ' त्यागेर अरूको कल्याणको निम्ति स्वधर्म गर्छ भने, उसलाई कतै पनि भय हुँदैन।
**शंका:** अठारौं अध्यायको बयालीसौं, त्रियालीसौं र चौवालीसौं श्लोकमा क्रमशः ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रको स्वभावसिद्ध कर्तव्य वर्णन गरेपछि, प्रभुले सत्तरीं श्लोकको पहिलो चरणमा ('श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्') यही कुरा भनेका छन्। त्यसैले यहाँ (वर्तमान श्लोकमा) अरूको स्वभावसिद्ध कर्तव्य भयानक भनिएको छ भने, अठारौं अध्यायको बयालीसौं श्लोकमा भनिएको ब्राह्मणको 'स्वभावसिद्ध कर्तव्य' पनि अरू (क्षत्रिय आदि) का लागि भयानक हुनुपर्छ, जबकि शास्त्रले सबै मानिसले त्यसको पालन गर्न आदेश दिएको छ।
**समाधान:** मनको निग्रह, इन्द्रिय नियमन आदि 'साधारण' धर्म (गीता १३.७-११; १६.१-३) हुन् जसलाई सबैले गर्नुपर्छ; किनभने यी सबैका लागि स्वधर्म हुन्। यी साधारण धर्महरू ब्राह्मणका लागि 'स्वभावसिद्ध कर्तव्य' हुन् किनभने उनीहरूका लागि यिनको पालनमा कुनै प्रयास लाग्दैन; तर अन्य वर्णका मानिसका लागि यिनको पालनमा केही प्रयास लाग्न सक्छ। स्वभावसिद्ध कर्तव्य र साधारण धर्म दुवै 'स्वधर्म' अन्तर्गत पर्छन्। साधारण धर्म बाहेक, आफ्नो स्वभावसिद्ध कर्तव्यमा पाप देखिए पनि, वास्तवमा त्यो पाप हुँदैन; जस्तै, वीरतापूर्वक युद्ध गर्नु, त्यसलाई कर्तव्य मात्र ठानेर (स्वार्थ, द्वेष आदि बिना), क्षत्रियको स्वभावसिद्ध कर्तव्य भएकोले, पाप देखिए पनि वास्तवमा पाप लाग्दैन—'स्वाभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्' (गीता १८.४७)।
साधारण धर्म बाहेक, अरूको स्वभावसिद्ध कर्तव्य (परधर्म) भयानक हुन्छ; किनभने त्यसको आचरण शास्त्रले निषेध गरेको छ र अरूको जीविका हरण गर्छ। अरूको कर्तव्य भयानक हुन्छ किनभने त्यसको पालन गर्दा पाप लाग्छ र निश्चित स्थान र निश्चित प्रकारको नरकको भय दिन्छ। त्यसैले प्रभुले अर्जुनलाई यस्तो भन्न खोजे जस्तो लाग्छ कि भिक्षा खाएर जीवन निर्वाह गर्नु, अरूको जीविका हरण गर्ने र क्षत्रियका लागि निषिद्ध भएकोले, तिम्रो लागि हितकर होइन; बरु तिमीलाई स्वाभाविक रूपले आएको युद्धरूपी स्वभावसिद्ध कर्तव्य गर्नु नै हितकर हो।
**स्वधर्म र परधर्म सम्बन्धी मुख्य बुँदा:**
परमात्मा र त्यसको अंश (जीवात्मा) 'स्व' हुन्, भने प्रकृति र त्यसको कार्य (शरीर र संसार) 'पर' हुन्। स्वको धर्म 'स्वधर्म' हो र परको धर्म 'परधर्म' हो। त्यसैले सूक्ष्म दृष्टिले, स्वका अविकारिता, निर्दोषिता, अविनाशिता, नित्यता, निष्कामता, निर्लिप्तता आदि सबै धर्महरू 'स्वधर्म' हुन्। शरीर र संसारका जन्म लिनु, जन्मेपछि रहनु, परिवर्तन हुनु, बढ्नु, घट्नु, नाश हुनु, र भोग र संग्रहको इच्छा, मानको इच्छा आदि सबै धर्महरू 'परधर्म' हुन्—'संसारधर्मैरविमुह्यमानः' (श्रीमद्भागवत ११.२.४९)। स्वमा कहिल्यै कुनै परिवर्तन हुँदैन, त्यसैले त्यो अविनाशी हो; तर शरीर निरन्तर परिवर्तन हुँदै रहन्छ, त्यसैले त्यो विनाशी हो। यस दृष्टिले स्वधर्म अविनाशी हो र परधर्म विनाशी हो।
त्याग (कर्मयोग), ज्ञान (ज्ञानयोग) र प्रेम (भक्तियोग)—यी तीनै स्वतःसिद्ध भएकोले स्वधर्म हुन्। स्वधर्ममा साधना चाहिदैन; किनभने साधना शरीरसँग सम्बन्धित छ, र शरीरसँग सम्बन्धित जे छ, त्यो सबै परधर्म हो।
योगी हुनु स्वधर्म हो; भोगी हुनु परधर्म हो। अनासक्त रहनु स्वधर्म हो; आसक्त हुनु परधर्म हो। सेवा गर्नु स्वधर्म हो; केही चाहनु परधर्म हो। प्रेमी हुनु स्वधर्म हो; तृष्णासहित आसक्त हुनु परधर्म हो। निष्काम, निर्लिप्त र अनासक्त हुनु स्वधर्म हो; र कामना, लिप्तता र आसक्ति हुनु परधर्म हो। सारांश यो हो कि प्रकृतिसँग सम्बन्ध नभएर (स्वमा) जे हुन्छ, त्यो सबै 'स्वधर्म' हो, र प्रकृतिसँग सम्बन्ध भएर जे हुन्छ, त्यो सबै 'परधर्म' हो। स्वधर्म चैतन्यको धर्म हो; परधर्म जडको धर्म हो।
परमात्माको अंश (जीव) 'स्व' हो, र प्रकृतिको अंश (शरीर) 'पर' हो। 'स्व' का दुई अर्थ हुन्छन्—एक 'आफू' अर्को 'आफ्नो' अर्थात् परमात्मा। यस दृष्टिले आफ्नो स्वरूपको ज्ञानको इच्छा र आफ्नो परमात्माको इच्छा—दुवै 'स्वधर्म' हुन्।
पुरुष (चैतन्य) को धर्म हो: स्वयं...
★🔗
